Ησίοδος, Άπαντα Θεογονία, Έργα Και Ημέραι, Ασπίς Ηρακλέους, Αποσπάσματα Ησίοδος Μετάφραση Σωκράτης Σκαρτσής Κάκτος, 1993

April 15, 2018 | Author: japanakos | Category: N/A
Share Embed Donate


Short Description

Ησίοδος, Άπαντα Θεογονία, Έργα Και Ημέραι, Ασπίς Ηρακλέους, Αποσπάσματα Ησίοδος Μετάφραση Σωκράτης Σκαρτσής Κάκτος, 1993...

Description

Η ζωή τον Ο Ησίοδος είναι, κορυφαίος ποιητής της πρώιμης αρχαιό­ τητας και θεωρείται ο πατέρας του διδακτικού έπους. Μολο­ νότι δέχτηκε την επίδραση των ομηρικών επών, που άκουσε από ραψωδούς στην πατρίδα του, η ποίηση του είχε άλλες αφετηρίες και στόχους· εισήγαγε ιδέες και αντιλήψεις διαφο­ ρετικές από αυτές της ηρωικής ποίησης του Ομήρου. Είναι ο πρώτος Ευρωπαίος ποιητής που αναφέρει το όνομα του στα ποιήματα του, δίνει λεπτομέρειες της προσω­ πικής του ζωής και αφήνει να προβάλουν οι πτυχές της προ­ σωπικότητας του από το έργο του. Οι πληροφορίες για τον ποιητή, που μας παραδόθηκαν από τους μεταγενέστερους μελετητές, αρχαίους και Βυζαντι­ νούς, είναι συχνά ελλιπείς και αντικρουόμενες. Οι κυριότερες πηγές είναι: 1. άμεσες πηγές, δηλαδή το ίδιο το έργο του, 2. αρχαίοι συγγραφείς Παυσανίας (Βοιωτικά), Λουκιανός (Διάλεξις προς Ήσίοδον), Πλούταρχος (Ηθικά), Αριστοτέ­ λης (Όρχομενίων Πολιτεία), Αριστοφάνης (Βάτραχοι), 3. θρύλοι, όπως Περί Όμηρου και Ησιόδου και τον γένους και αγώνος αυτών, που γράφτηκε λίγο μετά το θάνατο του αυτοκράτορα Αδριανού και πιθανώς πρόκειται για λογοτεχνι­ κή σύνθεση που περιείχετο στο Μουσείο του Αλκιδάμαντα, 4. Γένος Ησιόδου του Βυζαντινού γραμματικού Ιωάννη Τζέτζη, 5. το λεξικό Σονδα στο λήμμα για τον Ησίοδο, 6. το •υπόμνημα στο "Εργα και Ήμέραι του Πρόκλου. Ο ίδιος ο Ησίοδος αναφέρει ("Εργα και Ήμέραι 633 κ.ε.) ότι ο πατέρας του, που ζούσε στην Αιολική Κύμη, αναγκα­ ζόταν για να κερδίσει τα αναγκαία να ασχολείται με το θα­ λάσσιο εμπόριο. Η φτώχεια τον ανάγκασε να έλθει από την

ΗΣΙΟΔΟΣ Ιωνία στην Λσκρα της Βοιωτίας, όπου όμως οι συνθήκες διαβίωσης ήταν πολύ σκληρές. Εκεί, στους πρόποδες του Ελικώνα, ο Ησίοδος γεννήθηκε και έζησε (γύρω στα 700 π.Χ.). Όταν πέθανε ο πατέρας του, ο Ησίοδος ασχολήθηκε με τη γεωργία και μοίρασε την πατρική περιουσία με τον αδελφό του, τον Πέρση. Ο τελευταίος όμως, πονηρός και φυγόπονος, δωροδόκησε τους δικαστές και κατόρθωσε να κερδίσει το μεγαλύτερο μέρος της περιουσίας. Γρήγορα ό­ μως σπατάλησε την περιουσία του και ζήτησε τότε τη βοή­ θεια του Ησιόδου. Ο ποιητής τήρησε άκαμπτη στάση για ν' αναγκάσει τον αδελφό του να εργαστεί - γ ι ' αυτόν μάλιστα έγραψε το διδακτικό έπος "Εργα και Ήμεραι. Δεν μπορούμε με βεβαιότητα να προσδιορίσουμε την εποχή που έζησε ο Ησίοδος, γιατί έχουμε ποικίλες πληροφο­ ρίες σχετικά με το θέμα τούτο. Από την αρχαιότητα πίστευαν πως ήταν μεταγενέστερος του Ομήρου. Ο Ηρόδοτος ( I I , 53) θεωρεί τον Ησίοδο σύγχρονο του Ομήρου, λέει μάλιστα συ­ γκεκριμένα πως ήταν και οι δύο τετρακόσια χρόνια προγε­ νέστεροι του (γύρω στα 850 π.Χ.). Αξιόπιστη θεωρείται και η μαρτυρία για τον Ησίοδο του Σιμωνίδη του Αμοργίνου (δεύ­ τερο μισό 7ου αι.), που στο 6ο απόσπασμα του είχε υπόψη του τους στίχους 702-3 από τα "Εργα και Ήμεραι. Η νεότερη έρευνα δέχεται πως ο Ησίοδος έζησε γύρω στα τέλη του 8ου ή στις αρχές του 7ου, σε εποχή μεταγενέστερη του Ομήρου, όπως φαίνεται και απ' όσα περιγράφονται στα έργα του, π.χ. η διαδεδομένη χρήση του σιδήρου. Υπάρχουν πληροφορίες ότι ο Ησίοδος, όπως και ο Ό μ η ­ ρος, ταξίδεψε και δοξάστηκε έξω από τα όρια της Βοιωτίας. Σπουδαίο γεγονός υπήρξε ο γνωστός αγώνας Ομηρου και Ησίοδου, που οργάνωσαν οι γιοι του βασιλιά της Χαλκίδας Αμφιδάμαντα για τον θάνατο του πατέρα τους. Στον αγώνα ο Ησίοδος, ψάλλοντας ύμνο του, κέρδισε το βραβείο, ένα χάλκι­ νο τρίποδα, που το αφιέρωσε στις Μούσες του Ελικώνα, στις οποίες πιστεύει οτι οφείλει την ποιητική του έμπνευση. Λέ­ γεται μάλιστα ότι προτιμήθηκε ο Ησίοδος, γιατί τα ποιήματα του παρότρυναν τους ανθρώπους να ασχοληθούν με ειρηνικά έργα, σε αντίθεση με τον Όμηρο που προέτρεπε στον πόλεμο. Ο Ησίοδος πέθανε και ενταφιάστηκε στην Άσκρα. Αργό­ τερα, μετα την καταστροφή της πόλης από τους Θεσπιείς, οι συμπολίτες του εγκαταστάθηκαν στον Ορχομενό, όπου και

16

ΗΣΙΟΔΟΣ μεταφέρθηκαν τα οστά του ποιητή, σύμφωνα με χρησμό των Δελφών. Ο θάνατος του πέρασε στον χώρο του μύθου. Υπάρχουν μαρτυρίες ότι δολοφονήθηκε από τους γιους του Αμφιφάνη, που υποψιάστηκαν ότι διέφθειρε την αδελφή τους Κλυμένη. Το έργο του Τα έργα του Ησιόδου είναι: Θεογονία, "Εργα και Ήμεραι, Άσπις Ηρακλέους, Κατάλογος γυναικών η Ήοϊαι, Α­ στρονομία, Μελαμποδία, Ίδαϊοι Δάκτυλοι, Χείρωνος Ύποθήκαι, Κήυκος γάμος, Αϊγίμιος κ.ά. Τα τρία πρώτα σώζονται ολόκληρα και τα άλλα αποσπασματικά. Από τα σωζόμενα, γνήσια έργα του θεωρούνται η θεογονία και το "Εργα και Ήμεραι, ενώ τα υπόλοιπα αμφισβητούνται. Πολύ νωρίς το όνομα του Ησιόδου συνδέθηκε με μια ιδιαίτερη ποιητική παράδοση, με λίγες ιωνικές επιρροές και παραδοσιακό αγροτικό χαρακτήρα, που αφομοίωσε πολλά λαϊκά στοιχεία. Σ τ η διάλεκτο και στο μέτρο ακολούθησε το πρότυπο του Ομήρου, προσπαθώντας να συνδυάσει την τεχνο­ τροπία του έπους με το διδακτικό περιεχόμενο. Σ τ η γλώσσα βέβαια πρόσθεσε βοιωτικά ιδιώματα, ώστε να την κάνει προσιτή στο κοινό στο οποίο απευθυνόταν. Ο στίχος του, από την άλλη πλευρά, κινείται σε χαμηλότερους τόνους από αυτόν του Ομήρου, έχει όμως τη δική του αξιοπρέπεια, σε­ μνότητα και δύναμη, που ταιριάζει στην περιγραφή της φύ­ σης, της απλότητας της γεωργικής ζωής και στην καταγραφή της γέννησης και του αγώνα των θεών. Και τούτο γιατί ο Ησίοδος δεν υπήρξε ποιητής και ραψωδός που σύχναζε στα ανάκτορα βασιλέων και αρχόντων, αλλά απλός γεωργός, προικισμένος βέβαια με ποιητική ευαισθησία- περιγράφει τη φύση με μοναδική χάρη, παρατηρώντας τις εκφάνσεις της και επισημαίνοντας, βασισμένος στην εμπειρία του, την αξία της.

17

S U D A E VITA

18

ΒΙΟΣ Η Σ Ι Ο Δ Ο Υ Α Π Ο Τ Η Σ Ο Υ Δ Α

Ησίοδος. Α π ό την Κ ύ μ η , γιος του Δία και της Π υ κ ι μήδης' σε νεαρή ηλικία ήρθε με τον π α τ έ ρ α του στην Άσκρα της Β ο ι ω τ ί α ς . Κ α τ ά γ ε τ α ι από τον Δίο, γιο του Απελλή, γιου του Μελανώπου, που λένε ότι ήταν π α π π ο ύ ς του π ρ ο π ά π π ο υ του Ομήρου, ότι ο Ό μ η ρ ο ς είναι εξάδελφος του Ησιόδου και ότι ο καθένας κ α τ ά γ ε τ α ι από τον Άτλα­ ντα. Τα π ο ι ή μ α τ α του είναι τα εξής: Θεογονία, Έ ρ γ α και Ημεραι, Α σ π ί ς , Κατάλογος ηρωίδων γυναικών σε 5 βιβλία, Επικήδειος σε κάποιο Β ά τ ρ α χ ο , που τον αγαπούσε, Περί των Ιδαίων Δακτύλων και πολλά άλλα. Πέθανε, ενώ τον φιλοξενούσαν ο Αντιφος και ο Κτίμενος, οι οποίοι, όταν κατά τη νύχτα αποφάσισαν να εξοντώσουν τον διαφθορέα της αδελφής τους, σκότωσαν κ α τ ά λάθος τον Ησίοδο. Σ ύ μ φ ω ν α με μερικούς ήταν μεγαλύτερος από τον Ό μ η ρ ο , σύμφωνα με άλλους σύγχρονος του, ενώ ο Πορφύριος και πάρα πολλοί άλλοι τον θεωρούν νεότερο του εκατό χρόνια, ώστε να προηγείται 32 μόνο χρόνια από την π ρ ώ τ η ολυ­ μπιάδα.

19

T Z E T Z A E VITA

20

ΒΙΟΣ Η Σ Ι Ο Δ Ο Υ Α Π Ο Τ Ο Ν Τ Ζ Ε Τ Ζ Η

Ο Ησίοδος με τον αδελφό του Πέρση ήταν γιοι του Δίου και της Π υ κ ι μ ή δ η ς , Αιολέων από την Κ ύ μ η , φ τ ω χ ώ ν ανθρώπων, οι οποίοι εξαιτίας τ η ς φ τ ώ χ ε ι α ς και τ ω ν χρε­ ών εγκατέλειψαν την πατρίδα τους Κύμη και μετανάστευ­ σαν στην Άσκρα, βοιωτικό χωριό με βαριούς χ ε ι μ ώ ν ε ς και δύσκολα καλοκαίρια, που βρισκόταν στους πρόποδες του Ελικώνα, και εκεί ε γ κ α τ α σ τ ά θ η κ α ν . Ε π ε ι δ ή βρίσκονταν σε τόσο μεγάλη φ τ ώ χ ε ι α , συνέβη ο Ησίοδος να βόσκει π ρ ό ­ βατα στον Ελικώνα. Λένε ότι εννέα γυναίκες ήρθαν και, αφού έκοψαν κλαδί από δάφνη του Ελικώνα, του έδωσαν να φάει κι έτσι του εμφύσησαν σοφία και π ο ι η τ ι κ ή χ ά ρ η . . . [ακολουθούν συμπληρώσεις κ α τ ά τη γ ν ώ μ η του Τ ζ έ τ ζ η ] Άλλοι λένε ότι άκμασε συγχρόνως με τον Ό μ η ρ ο , ενώ άλλοι ισχυρίζονται ότι είναι προγενέστερος του Ομήρου. Όσοι μάλιστα υποστηρίζουν π ω ς είναι προγενέστερος του Ομήρου λένε ότι έζησε στην αρχή τ η ς εξουσίας του Αρχ ί π π ο υ , ενώ ο Ό μ η ρ ο ς στο τέλος" ο Ά ρ χ ι π π ο ς ήταν γιος του Ακάστου και άρχοντας στην Αθήνα γ ι α 35 χρόνια. Αυτοί που υποστηρίζουν ότι υπήρξαν σύγχρονοι λένε ότι έλαβαν μέρος στον α γ ώ ν α που διοργανώθηκε όταν πέθανε ο Α μ φ ι δ ά μ α ν τ α ς , ο βασιλιάς της Εύβοιας, και ότι νίκησε ο Ησίοδος, ενώ διοργανωτές του α γ ώ ν α και κριτές ήταν ο βασιλιάς Πανήδης, αδελφός του Α μ φ ι δ ά μ α ν τ α , και οι γιοι του Α μ φ ι δ ά μ α ν τ α , ο Γανύκτορας και οι υπόλοιποι... [α­ κολουθούν συμπληρώσεις που έχουν χαθεί, μέρος α π ό τον Α γ ώ ν α και μέρος από τον βίο του Ομήρου] Άλλοι π ά λ ι λένε

21

ΗΣΙΟΔΟΣ

22

ΗΣΙΟΔΟΣ

ότι ήταν μεταγενέστερος του Ομήρου κ α τ ά τετρακόσια χρόνια, ό π ω ς μαρτυρεί και ο Ηρόδοτος. Ο Ησίοδος έγρα­ ψε 16 βιβλία, ενώ ο παλαιός Ό μ η ρ ο ς 13. Ο Ησίοδος πέθανε στη Λοκρίδα ως εξής" μετά τη νίκη, που λένε ότι κέρδισε κατά τον α γ ώ ν α γ ι α το θάνατο του Α μ φ ι δ ά μ α ν τ α , π ή γ ε στους Δελφούς και του δόθηκε αυτός ο χρησμός: Ευτυχισμένος ο άνδρας αυτός, που υπηρετεί τον οίκο μου, ο Ησίοδος, τιμημένος με το χ ά ρ ι σ μ α τ ω ν αθάνατων Μ ο υ σ ώ ν η δόξα του θα είναι όσο κρατά η εμφάνιση τ η ς αυγής. Αλλά φυλάξου από το όμορφο άλσος του Νέμειου Δία" εκεί είναι μοιραίο να σε βρει ο θάνατος. Αυτός, αποφεύγοντας τη Νεμέα στην Πελοπόννησο, φονεύεται στην Οινόη τ η ς Λοκρίδας από τον Α μ φ ι φ ά ν η και τον Γανύκτορα, τους γιους του Φ η γ έ α , και ρίχνεται στη θάλασσα, επειδή κ α τ ά τη γ ν ώ μ η τους διέφθειρε την αδελφή τους Κτημένη, από την οποία γεννήθηκε ο Σ τ η σ ί ­ χορος" η Οινόη λεγόταν ιερό του Νέμειου Δία. Τρεις μέρες αργότερα, το σ ώ μ α του μεταφέρθηκε από δελφίνια στην παραλία μεταξύ Λοκρίδας και Ευβοίας και τον έθαψαν οι Λοκροί στη Νεμέα τ η ς Οινόης. Οι φονιάδες του ε π ι β ι β ά ­ στηκαν σε πλοίο και προσπάθησαν να διαφύγουν, αλλά πνίγηκαν σε τρικυμία. Αργότερα οι Ορχομένιοι, σύμφωνα με χρησμό, μετέφεραν τα οστά του Ησιόδου, τα έθαψαν στη μέση της αγοράς και έγραψαν π ά ν ω τα εξής: Η Άσκρα είναι π α τ ρ ί δ α πολλών ανδρών, αλλά η γη των Μινύων που δαμάζουν τ' άλογα κ α τ έ χ ε ι τα οστά του νεκρού Ησιόδου, του πιο δοξασμένου ανάμεσα στους ανθρώπους από τους άντρες που αποδεικνύονται σε δοκιμασία σοφοί. Έ γ ρ α ψ ε επίσης και ο Πίνδαρος: Χαίρε, Ησίοδε, που ήσουν δυο φορές έφηβος και δυο φορές πέθανες, εσύ που κ α τ ε ί χ ε ς τη σοφία στα ανθρώπινα μέτρα.

23

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η

Θεογονία

ανήκει

στην

κοσμογονική

ποίηση,

που

π ρ α γ μ α τ ε ύ ε τ α ι τη δημιουργία του κόσμου και τ ω ν θεών, κ α θ ώ ς και τους αγώνες για την εγκαθίδρυση τ η ς επικρα­ τούσας τ ά ξ η ς . Κοσμογονικοί μύθοι απαντούν στις μυθολο­ γίες όλων τ ω ν λαών με χ α ρ α κ τ η ρ ι σ τ ι κ ά πολύ συγγενικά μεταξύ τους. Το γεγονός αυτό οδήγησε στην άποψη ότι η δημιουργία και εξέλιξη του κόσμου, ό π ω ς παρουσιάζεται στην Ησιόδεια ποίηση, έχει τις ρίζες της στην Ανατολή και ήλθε στην Ελλάδα μέσω των Φοινίκων, τ ω ν Ελλήνων τ η ς Μικράς Ασίας ή τ η ς Ρόδου, με τους οποίους είναι γ ν ω σ τ ό ότι εκείνη την ε π ο χ ή είχαν στενές εμπορικές και πολιτιστι­ κές σχέσεις" δεν πρέπει άλλωστε να ξεχνούμε π ω ς ο Η σ ί ο ­ δος ήρθε από την Αιολίδα, φέρνοντας μαζί του στοιχεία τ η ς πανάρχαιης ανατολικής παράδοσης, που αφομοιώθηκαν πλήρως με τη βοιωτική παράδοση και δημιούργησαν την ελληνική κοσμογονική και θεογονική ποίηση του. Μ ε γ ά λ η επίδραση άσκησαν στον Ησίοδο η Ορφική θεογονία και οι Ορφικοί ύμνοι. Σε Α ι γ υ π τ ι α κ ο ύ ς μύθους, στο Βαβυλωνιακό κοσμογο­ νικό έπος, σε Συριακές, Φοινικικές και Ινδικές παραδόσεις, καθώς και σε Χ ε τ τ ι τ ι κ ά κείμενα, συναντούμε αντιστοιχίες, ό π ω ς τον χ ω ρ ι σ μ ό ουρανού και γ η ς , το κόψιμο τ ω ν γεννη­ τικών οργάνων και τη γέννηση από αυτά θεών, τον θεό που πολεμά τους αντιπάλους του με τον κεραυνό, την τελική

27

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

επικράτηση του στη θεομαχία, κ α θ ώ ς και την π ά λ η του εναντίον τεράτων που απειλούν την εξουσία του. Η

Θεογονία αποτελεί την π ρ ώ τ η προσπάθεια συστη­

ματοποίησης της Ελληνικής μυθολογίας. Τη σπονδυλική στήλη του έπους αποτελεί ο μύθος τ η ς πάλης τ ω ν θεών για τη διακυβέρνηση του κόσμου, η τελική επικράτηση του Δία και η νίκη του κ α τ ά των δυνάμεων του κακού. Ο ποιητής διακηρύσσει στο προοίμιο του ποιήματος ότι οι Μούσες παρουσιάστηκαν σ' αυτόν και του χάρισαν έμπνευ­ ση και δύναμη, γ ι α να μας παρουσιάσει τους θεούς του Ολύμπου και τους προγόνους τους, το Χάος, τη Γ η , τον Ουρανό, τους Τιτάνες και τους Γίγαντες· ακόμη στην περιγραφή της Τ ι τ α ν ο μ α χ ί α ς , που θεωρείται το αποκορύ­ φ ω μ α του έργου, με μεγαλειώδες και λαμπρό ύφος, παρου­ σιάζει τον Δία ως ηθική και πνευματική δύναμη. Π ρ ο σ ω ­ πικό δημιούργημα του Ησιόδου, με κάποιες ίσως επιδρά­ σεις, πρέπει να θεωρηθούν τα λεγόμενα «γένη», τα οποία ονομάζει με τα μέταλλα. Ο πολιτισμός του ανθρώπου, κ α τ ά τον Ησίοδο, ξεκίνησε αντίστροφα από ότι πιστεύου­ με εμείς, δηλ. από προηγμένη ε π ο χ ή πολιτισμού (Χρυσό γένος ή επί Κρόνου βίος) και σιγά σιγά η ανθρωπότητα άρχισε να π α ρ α κ μ ά ζ ε ι και έφτασε στο Σιδηρούν γένος. Σ τ η ν ανάλυση αυτού του τ μ ή μ α τ ο ς τ η ς θείας ιστορίας, ο Ησίοδος προσπαθεί να παρουσιάσει την αλήθεια και να π ε τ ύ χ ε ι τη φιλοσοφική θεώρηση και ερμηνεία των όντων. Έ χ ο ν τ α ς ως βάση το μυθολογικό γίγνεσθαι του σύμπα­ ντος, προχωρεί στην ανεύρεση αιτιολογικής σχέσης, που οδηγεί στην προσπάθεια για κατανόηση του Ό ν τ ο ς .

28

ΚΕΙΜΕΝΟ METΑΦΡΑΣΗ

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

30

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Α π ' τις Μούσες ν' αρχίσουμε τραγούδι, τις Ε λ ι κ ω νιάδες 1 , που έχουν τον Ελικώνα, βουνό μεγάλο και ιερό, και γ ύ ρ ω α π ' τ η μαυρογάλαζη π η γ ή μ ε πόδια α π α λ ά χορεύουν 2 κι α π ' το βωμό του δυνατού γιου του Κρόνου. Κι αφού το τρυφερό σ ώ μ α λουστούν στου Περμησού ή στου Αλόγου την π η γ ή 3 ή στου Ολμειού, στην κορφή του Ελικώνα πλέκουν χορούς ωραίους λαχταριστούς 4 - και δυ­ ναμώνουν με τα πόδια τους 5 . Κι από κει τινάζονται, τ υ ­ λιγμένες με ομίχλη πολλή 6 , και πάνε στη νύχτα αφήνοντας πανέμορφη φωνή 7 , υμνώντας τον αιγιδοκράτη Δ ί α και τη Δέσποινα Ή ρ α την Αργεία, που π ε ρ π α τ ά ε ι σε χρυσά σανδάλια 8 , και την κόρη του αιγιδοκράτη γ λ α υ κ ο μ ά τ α 9 Αθηνά Άρτεμη

και 10

το

Φοίβο

Απόλλωνα

και

τη

βελόχαρη

και τον Ποσειδώνα το γ α ι ο κ ρ ά τ η , το γεοσείστη

και τη σεβαστή Θέμη και την παιγνιδοβλέφαρη Αφροδίτη και τη χρυσοστέφανη Ή β η και την όμορφη Δ ι ώ ν η και την Ηώ και το μεγάλο Ή λ ι ο και τη λ α μ π ρ ή Σελήνη και τη Λ η τ ώ και τον Ι α π ε τ ό και τον στρεψόνοο 1 1 Κρόνο και τη Γαία και το μεγάλο Ωκεανό και τη μαύρη Ν ύ χ τ α και το ιερό γένος τ ω ν άλλων αθάνατων τ ω ν αιώνιων. Αυτές

12

κ ά π ο τ ε στον Ησίοδο

13

έμαθαν τ' ωραίο τ ρ α γ ο ύ ­

δι, που έβοσκε τ' αρνιά του κ ά τ ω α π ' τον ιερό Ε λ ι κ ώ ν α . Αυτόν σε μένα π ρ ώ τ α οι θεές είπαν το λόγο, οι Ο λ υ μ π ι ά δ ε ς Μούσες, ot κόρες του αιγιδοκράτη Δ ί α 1 4 : «Αγριοβοσκοί,

31

ΗΣΙΟΔΟΣ

32

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

κακές ντροπές, κοιλιές όμοιοι, ξέρουμε ψέματα πολλά να λέμε σαν αλήθειες, μα ξέρουμε, αν το θέλουμε, και να λέμε την αλήθεια». Έ τ σ ι μίλησαν οι κόρες του μεγάλου Δ ί α οι τελειόλογες - και μου 'δωσαν σ κ ή π τ ρ ο 1 5 δάφνης πολύβλαστης βλαστάρι, κόβοντας το, θαυμάσιο - και μου εμφυσήσανε τραγούδι 1 6 θεϊκό, γ ι α να υμνώ τα μέλλοντα και τα περασμένα. Και με κάλεσαν να ψάλλω το γένος τ ω ν μα­ κάριων τ ω ν αιώνιων, κι αυτές στην αρχή και στο τέλος π ά ν τ α να τ ρ α γ ο υ δ ά ω . Αλλά γ ι α τ ί τα λέω αυτά γ ύ ρ ω α π ' το δρυ ή γύρω α π ' το βράχο 1 7 ; Έ λ α 1 8 , α π ' τις Μούσες ν' αρχίσουμε, που του π α τ έ ρ α Δία υμνώντας τέρπουν το μ έ γ α νου μέσα στον Ό λ υ μ π ο λαλώντας τα τωρινά, τα μέλλοντα και τα περασμένα 1 9 , με τη φωνή ταιριάζοντάς τα" κι αυτών ακούραστη κυλάει η φωνή γλυκιά α π ' τα σ τ ό μ α τ α τους" και γελούν τα δ ώ ­ μ α τ α του π α τ έ ρ α βαρύχτυπου Δία στη λουλουδένια φωνή των θεϊσσών κ α θ ώ ς α π λ ώ ν ε τ α ι - κι αντηχεί η κορφή του χιονισμένου Ολύμπου και τα δ ώ μ α τ α τ ω ν αθάνατων. Κι αυτές αφήνοντας την αθάνατη φωνή τους ψάλλουν τ ω ν θεών το σεβαστό γένος π ρ ώ τ ο στο τραγούδι α π ' την αρ­ χ ή , αυτούς που η Γαία κι ο π λ α τ ύ ς Ουρανός γέννησε 2 0 , και τους θεούς που γεννήθηκαν α π ' αυτούς, δότες τ ω ν κ α λ ώ ν . Κι έπειτα δεύτερο το Δ ί α , τον π α τ έ ρ α των θεών και τ ω ν ανθρώπων, υμνούν στην αρχή του τραγουδιού και στο τέλος, πόσο είναι π ρ ώ τ ο ς στους θεούς και στην ισχύ ο πιο μεγάλος. Κι έπειτα τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν το γένος και τ ω ν ισχυρών Γ ι γ ά ν τ ω ν υμνώντας τέρπουν το νου του Δία μέσα στον Ό λ υ μ π ο οι Ολυμπιάδες Μούσες, οι κόρες του αιγιδοκράτη Δία. Αυτές τις γέννησε στην Πιερία σμίγοντας με τον π α τ έ ­ ρα τ η ς η Μνημοσύνη, που τα υ ψ ώ μ α τ α του Ελευθήρα προστατεύει, λησμονιά στα βάσανα κι ανάσασμα α π ' τις έγνοιες 2 1 . Εννιά 2 2 νύχτες την έσμιγε ο νοητής Δ ί α ς μακριά

33

ΗΣΙΟΔΟΣ

34

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

από τους αθάνατους στην ιερή της κλίνη ανεβαίνοντας" αλλά όταν εποχές

23

είχε κλείσει ο χρόνος κι έφεραν κύκλο

οι

κ α θ ώ ς χάνονταν τα φ ε γ γ ά ρ ι α κι ήρθαν γ ύ ρ ω κι

έγιναν μέρες πολλές, αυτή του γέννησε εννιά κόρες ομόγ ν ω μ ε ς , που το τραγούδι τις μέλει στην καρδιά τους, με ψυχή ξένοιαστη λίγο πιο κ ά τ ω από την πιο ψηλή κορφή του χιονισμένου Ολύμπου. Εκεί είναι οι λαμπεροί τους χορότοποι και τα ωραία τους δ ώ μ α τ α και κοντά τους οι Χ ά ρ ι τ ε ς κι ο Ί μ ε ρ ο ς έχουν τον οίκο τους στις τέρψεις" και γ λ υ κ ι ά α π ' το στόμα τους αφήνοντας φωνή τραγουδούν τους νό­ μους όλων και τους φρόνιμους τρόπους τ ω ν αθάνατων υμνούν, αφήνοντας τη γλυκιά τους φωνή. Και π ή γ α ν αυτές στον Ό λ υ μ π ο τερπόμενες την ωραία φωνή τους, με αθάνατο τραγούδι" κι αντηχούσε γ υ ρ ω η μαύρη γη τον ύμνο τους και γλυκός χ τ ύ π ο ς σηκωνόταν α π ' τ α π έ λ μ α τ α τους κ α θ ώ ς προχωρούσαν προς τον π α τ έ ­ ρα τους" κι αυτός στον ουρανό μέσα βασιλεύει ο ίδιος κ ρ α τ ώ ν τ α ς τη βροντή και το λαμπερό κεραυνό, όταν νίκη­ σε τον π α τ έ ρ α του Κρόνο με τη δύναμη του" και καλά το καθετί στους αθάνατους χώρισε ίσα κι όρισε τ ι ς τ ι μ έ ς . Αυτά λοιπόν οι Μούσες τραγούδησαν, που έχουν τα Ολύ­ μ π ι α δ ώ μ α τ α , οι εννιά κόρες οι γεννημένες α π ' το μεγάλο Δία, η Κλειώ κι η Ε υ τ έ ρ π η κι η Θάλεια κι η Μ ε λ π ο μ έ ν η 2 4 κι η Τερψιχόρη κι η Ε ρ α τ ώ κι η Πολυμνία κι η Ουρανία κι η Καλλιόπη" αυτή είναι η πιο ξεχωριστή α π ' όλες. Γ ι α τ ί αυτή και τους σεβαστούς βασιλιάδες

25

ακολουθεί. Ό π ο ι ο ν

τιμήσουν οι κόρες του μεγάλου Δ ί α και τον δουν να γεννιέ­ ται, α π ' τους διοθρεμμένους 2 6 βασιλιάδες, π ά ν ω στη γ λ ώ σ ­ σα του χύνουν γλυκιά δροσιά, κι α π ' το στόμα του κυλούν γαλήνια λόγια" κι ο λαός όλος αυτόν κοιτάει που ξεχωρίζει το σωστό με δίκαια κρίση" κι αυτός σταθερά μ ι λ ώ ν τ α ς αμέσως παύει με γ ν ώ σ η και το μεγάλο μάλωμα" αυτό είναι οι βασιλιάδες μυαλωμένοι, γ ι α τ ί γ ι α το λαό, όταν

35

ΗΣΙΟΔΟΣ

36

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

τον βλάπτουνε στη αγορά, γυρνούν το έργο στους φταί­ χτες εύκολα, πείθοντας τον με μαλακά λόγια. Κι όταν πηγαίνει στη συνάθροιση, τον εξευμενίζουν σα θεό μ' αιδώ μαλακτική" και ξεχωρίζει ανάμεσα στους μαζεμένους" αυτό είναι τ ω ν Μουσών το ιερό δ ώ ρ ο 2 7 στους ανθρώπους. Γιατί α π ' τις Μούσες και το μακροβόλο Απόλλωνα είναι οι τραγουδιστές π ά ν ω στη γη και οι κιθαριστές, από το Δ ί α οι βασιλιάδες 2 8 * κι είναι ευτυχισμένος, όποιον οι Μούσες α γ α π ο ύ ν γλυκιά α π ' το στόμα του κυλάει φωνή. Γ ι α τ ί κι αν κανείς, πένθος έχοντας στη φρεσκοπληγωμένη ψυχή μαραίνεται στενάζοντας α π ' την καρδιά του, ό μ ω ς όταν ο τραγουδιστής ο υπηρέτης τ ω ν Μουσών, τις δόξες τ ω ν παλιών ανθρώπων υμνήσει και τους μακάριους θεούς που έχουν τον Ό λ υ μ π ο , ξεχνάει αυτός αμέσως τη βαριά καρδιά του και καημό κανένα δε θυμάται" και γρήγορα α π ' αυτά τον παίρνουνε τ ω ν θεϊσσών τα δώρα. Χαίρετε, π α ι δ ι ά του Δ ί α 2 9 , και δώστε το γλυκό τραγούδι και υμνείτε τ ω ν αθάνατων το ιερό γένος των αιώνιων, που α π ' τη Γ η 3 0 γεννήθηκαν και τον έναστρο Ουρανό κι α π ' τη σκοτεινή Ν ύ χ τ α , κι αυτούς που έθρεψε ο αρμυρός Πόντος. Και π έ σ τ ε π ώ ς στην αρχή οι θεοί κι η γη γίνανε κι οι ποταμοί κι ο απέραντος πόντος, όλος κύμα, και τα λ α μ π ε ­ ρά αστέρια κι ο π λ α τ ύ ς ουρανός α π ά ν ω κι όποιοι θεοί έγιναν, οι δωρητές τ ω ν καλών, και π ώ ς μοιράστηκαν τον πλούτο τους και χώρισαν τις τιμές και π ώ ς στην α ρ χ ή πήραν τον π ο λ ύ π τ υ χ ο Ό λ υ μ π ο .

Αυτά αφηγηθείτε μου

Μούσες, που έχετε τα δ ώ μ α τ α του Ο λ ύ μ π ο υ , α π ' την α ρ χ ή , και π έ σ τ ε μου ποιο π ρ ώ τ ο έγινε α π ' αυτά. Αληθινά π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α 3 1 έγινε το Χάος 3 2 , αλλά μ ε τ ά η 33

πλατύστηθη Γ α ί α , όλων στέρεη βάση π ά ν τ α τ ω ν αθάνα­ των που έχουν την κεφαλή του χιονοσκέπαστου Ο λ ύ μ π ο υ και τα ο μ ι χ λ ώ δ η Τ ά ρ τ α ρ α στο βάθος της πλατύδρομης γ η ς , κι ο Έ ρ ω τ α ς , που είναι ο π ι ο ωραίος μέσα στους

37

ΗΣΙΟΔΟΣ

38

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

αθάνατους θεούς, ο λυσομέλης, κι όλων τ ω ν θεών όλων των ανθρώπων δαμάζει μες στα στήθη τους τη γ ν ώ σ η και τη φρόνιμη βουλή. Κι α π ' το Χάος ο Έ ρ ε β ο ς κι η μαύρη Ν ύ χ τ α έγιναν 3 4 · κι α π ' τη Ν ύ χ τ α ο Αιθέρας κι η Η μ έ ρ α γεννήθηκαν, που τα έκανε αφού συνέλαβε σμίγοντας με το Έ ρ ε β ο ς στην α γ ά π η . Μα η Γαία π ρ ώ τ α γέννησε 3 5 ίσον μ' αυτήν 3 6 τον έναστρο Ουρανό, για να την σκεπάζει γ ύ ρ ω από π α ν τ ο ύ , να είναι στους μακάριους θεούς βάση στέρεα π ά ν τ α . Και γέννησε τα μακριά βουνά, τα όμορφα των θεϊσσών κατοικητήρια, τ ω ν Νυμφών, που κατοικούν στων βουνών τις κοιλάδες. Α υ τ ή γέννησε και το άγονο πέλαγος, το όλο κύμα, τον Π ό ν τ ο , χωρίς ηδονική α γ ά π η 3 7 " κι έπειτα με τον Ουρανό κοιμήθηκε και γέννησε τον βαθύδινο Ωκεανό 3 8 και τον Κοίο και τον Κρείο και τον Τπερίονα και τον Ι α π ε τ ό 3 9 και τη Θεία και τη Ρ ε ί α και τη Θέμη και τη Μνημοσύνη και τη χρυσοστέφανη Φοίβη και τη χ α ρ ι τ ω μ έ ν η Τ η θ ή . Και μ ε τ ' α π ' αυτούς τελευταίος γεννήθηκε ο στρεψόνοος Κρόνος, ο πιο φοβερός απ τους γιους της" και το θαλερό εχθρεύτηκε γονιό του. Και γέννησε τους Κύκλωπες με την πολυδύναμη καρδιά, το Βρόντη και το Σ τ ε ρ ό π η και τον Άργο το βαρύψυχο 4 0 , που στο Δία δώσαν τη βροντή και φτιάξανε τον κεραυνό. Αυτοί σ' όλα τ' άλλα ήταν όμοιοι με τους θεούς, αλλά ένα μάτι μονάχο βρισκόταν στο μέσο του μ ε τ ώ π ο υ τους. Κι είχαν όνομα και λέγονταν Κ ύ κ λ ω π ε ς , γιατί σ' αυτούς ένα στρογγυλό μ ά τ ι βρισκόταν στο μ έ τ ω π ο τους. Και δύναμη κι ορμή και τ ε χ ν ά σ μ α τ α ήταν στα έργα τους. Κι άλλοι α π ' τη Γαία και τον Ουρανό γεννήθηκαν τρεις γιοι μεγάλοι και τρομεροί, όσο δε λέγεται, ο Κ ό τ τ ο ς κι ο Βριάρεος κι ο Γ ύ γ η ς , περήφανα π α ι δ ι ά 4 1 . Α π ' τους ώμους τους τινάζονταν εκατό χέρια α ζ ύ γ ω τ α και πενήντα κεφάλια από καθενός τους ώμους φύτρωναν π ά ν ω στα στιβαρά τους μέλη" κι ήταν α ζ ύ γ ω τ η ισχύ δυνατή στη μεγάλη μορφή τους.

39

ΗΣΙΟΔΟΣ

40

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Όσοι λοιπόν α π ' τη Γαία και τον Ουρανό γεννήθηκαν 4 2 , οι πιο τρομεροί α π ' τους γιους, εχθρεύονταν το γονιό τους α π ' την αρχή - και τον καθένα τους μόλις γεννιόταν όλους τους έκρυβε και δεν τους άφηνε ν' ανέβουν στο φ ω ς , στο βάθος της Γαίας - και με το κακό του έργο ευχαριστιόταν ο Ουρανός - κι η πελώρια Γαία στέναζε 4 3 μέσα της στενεμένη" και δόλιο και κακό σκέφτηκε τέχνασμα. Αμέσως κάνοντας το γένος του γκρίζου αδάμαντα έ φ τ ι α ξ ε μεγάλο δρέπανο κι ορμήνεψε τους αγαπημένους γιους της - και τους είπε ξεθαρρεύοντάς τους, λυπημένη στη γ λ υ κ ι ά καρδιά της: « Γ ι ο ι δικοί μου κι ανόσιου πατέρα, αν το θέλετε 4 4 να μ' ακούσετε, την κακή ντροπή θα πληρώσουμε του πατέρα του δικού σας" γ ι α τ ί πρώτος σκέφτηκε αταίριαστα έργα». Έ τ σ ι είπε - κι αυτούς όλους τους έπιασε τρόμος και κανένας τους δε μίλησε.

Θαρρεύοντας όμως ο μεγάλος

Κρόνος 45 ο στρεψόνοος, με λόγια μίλησε στη σεβαστή μη­ τέρα του: «Μητέρα, ε γ ώ θα το αναλάβω αυτό και θα το κάνω το έργο, δεν τον λογαριάζω τον κακονόματο πατέρα το δικό μας, γ ι α τ ί πρώτος σκέφτηκε αταίριαστα έ ρ γ α » . Έ τ σ ι είπε" κι αναγάλλιασε στην ψυχή της η π ε λ ώ ρ ι α Γαία. Και τον κάθισε κρύβοντας τον σ' ενέδρα - και του 'βαλε στα χέρια δρεπάνι κοφτερόδοντο" κι όλο το δόλιο σχέδιο του 'μαθε. Κι ήρθε τη νύχτα φέρνοντας ο μεγάλος Ουρανός και γ ύ ρ ω α π ' τη Γ α ί α 4 6 ποθώντας την α γ ά π η ακούμπησε κι α π λ ώ θ η κ ε παντού" κι α π ' την ενέδρα του ο γιος του ά π λ ω σ ε το χέρι το αριστερό και με το δεξί το πελώριο έπιασε δρεπάνι το μακρύ κοφτερόδοντο και του αγαπημένου του πατέρα τα μέλη γρήγορα θέρισε και τα 'ριξε π ί σ ω να πηγαίνουνε πέρα" κι αυτά δεν έπεσαν α π ' τα /

/

/ /

/

/

/

47

χέρια του μάταια γ ι α τ ί οσες σταγόνες αιμα τ ι ν ά χ τ η κ α ν , τις πήρε όλες η Γαία" και με το γύρισμα τ ω ν χρόνων γέννησε τις δυνατές Ερινύες και τους μεγάλους Γίγαντες,

41

ΗΣΙΟΔΟΣ

42

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

που λαμποκοπούσαν στα όπλα τους, που κρατούν σ τ α χέρια μακριά κοντάρια, και τις Νύμφες που ονομάζουν Μελίες 4 8 στην απέραντη γ η . Και τα μέλη 4 9 , όπως α π ' τ η ν αρχή που κομμένα με τον αδάμαντα τα 'ριξε α π ' τη στεριά στον πολυκύμαντο πόντο έτσι πήγαιναν στο πέλαγος πολύ καιρό και γύρω άσπρος αφρός σηκωνόταν α π ' την αθάνατη σάρκα' και σ' αυτό κόρη τράφηκε" και π ρ ώ τ α στα ιερά Κύθηρα πλησίασε κι από κει έπειτα έφτασε στην περιρεόμενη Κύπρο. Και βγήκε σεβαστή ωραία θεά και γ ύ ρ ω χορτάρι κ ά τ ω α π ' τα τρυφερά π έ λ μ α τ α μεγάλωσε - κι α υ ­ τή Αφροδίτη κι αφρογέννητη 5 0 θεά και καλοστέφανη Κυθέρεια αποκαλούν θεοί κι άνθρωποι, γ ι α τ ί στα Κύθηρα προσέγγισε" και Κυπρογέννητη, γ ι α τ ί γεννήθηκε στην πο­ λυκύμαντη Κύπρο" και φιλόμελη γ ι α τ ί φάνηκε α π ' τα μέ­ λη. Κι αυτήν συνόδεψε ο Έ ρ ω τ α ς και την ακολούθησε ο ωραίος Ίμερος μόλις γεννήθηκε κι όταν πήγαινε στη γενιά τ ω ν θεών. Κι αυτήν την τιμή έχει α π ' την αρχή και της έλαχε το μερδικό στους ανθρώπους και τους αθάνατους θεούς, τα παρθενικά πλησιάσματα και τα χαμόγελα και τα ξεγελάσματα και η γ λ υ κ ι ά τέρψη κι η α γ ά π η κι η τρυφερότητα. Κι εκείνους ο πατέρας τους Τιτάνες σ τ ' όνομα αποκα­ λούσε τους γιους οργισμένος ο μεγάλος Ουρανός, που ο ίδιος τους γέννησε" γ ι α τ ί , έλεγε, τεντώνοντας έπραξαν ανόσια μέγα έργο κι αυτό στο μέλλον θα το ξεπληρώσουν. Κι η Νύχτα γέννησε 5 1 το μισητό Μόρο και τη μαύρη Κήρα 52 και το Θάνατο, και γέννησε τον 'Τπνο και γέννησε το γένος τ ω ν Ονείρων και δεύτερα το Μώμο και την πονεμένη Κακοπάθεια χωρίς να κοιμηθεί με κανένα γέννη­ σε η ερεβώδης Νύχτα 5 3 και τις Εσπερίδες, που τα μήλα πέρα α π ' το δοξαστό Ωκεανό τα χρυσά φυλάνε τα ωραία και τα δέντρα που κάνουν τον καρπό. Και τις Μοίρες και

43

ΗΣΙΟΔΟΣ

44

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

τις Κήρες γέννησε τις ανήλεες τιμωρούς, την Κ λ ω θ ώ και τη Λάχεση και την Λτροπο, που στους θνητούς, όταν γεννιούνται, δίνουν να έχουν το καλό και το κακό και τα παραπατήματα θεών κι α ν θ ρ ώ π ω ν κυνηγάνε" κι ούτε στα­ ματούν ποτέ οι θεές την τρομερή οργή τους, πριν να ξ ε π λ η ­ ρώσουν το κακό χρέος σ' όποιον σφάλλει. Και γέννησε και τη Νέμεση, βαρύ κακό στους θνητούς ανθρώπους η ολέθρια Νύχτα" και μετά γέννησε την Α π ά τ η και την Α γ ά π η και το καταραμένο Γήρας και την Έριδα γέννησε τη δυνατόψυχη. Κι η μισητή Έριδα γέννησε τον πονεμένο Μόχθο και τη Λήθη και την Πείνα και τους δακρυσμένους Πόνους και τις Συγκρούσεις κ α ι τις Μάχες και τους Σκοτωμούς και τις Αντροφονίες και τα Μ α λ ώ μ α τ α και τα ψ ε ύ τ ι κ α Λόγια και τα Διπλόλογα και την Κακονομία και την Άτη 5 4 , α ξ ε χ ώ ριστες μεταξύ τους, και τον Όρκο, που το πιο πολυ τους ανθρώπους π ά ν ω στη γη τυραννάει όποιον με τη θέληση του ψεύτικα ορκιστεί. Και το Νηρέα τον άψευστο και φιλαλήθη γέννησε ο Πόντος 5 5 , πρώτον στους γιους του" και τον αποκαλούν γέροντα, γ ι α τ ί είναι πιστευτός 5 6 και ήπιος και δεν ξεχνάει τα νόμιμα, αλλά δίκαια και ήπια σχέδια σ κ έ φ τ ε τ α ι , κι ακόμη το μεγάλο Θαύμαντα και το γενναίο Φόρκυνα σμί­ γοντας με τη Γαία και την ομορφομάγουλη Κητώ κ α ι τ η ν Ευρυβίη που έχει αδάμαντα ψυχή μέσα της. Κι α π ' το Νηρέα έγιναν π ο λ υ α γ ά π η τ α παιδιά θεϊσσώνστον άγονο πόντο κι α π ' την ομορφομάλλα Δωρίδα, την κόρη του Ωκεανού, του τέλειου ποταμού, η Π λ ω τ ώ 5 7 κι η Ευκράντη κι η Σ α ώ κι η Αμφιτρίτη κι η Ευδώρη κι η Θέτη κι η Γαλήνη κι η Γλαύκη κι η Κυμοθόη κι η Σ π ε ι ώ κι η Θόη κι η εράσμια Αλίη κι η Πασιθέη κι η Ερατώ κι η ροδοχέρα Ευνίκη κι η χαριτωμένη Μελίτη κι η Ευλιμένη κι η Αγαυή κι η Δ ω τ ώ κι η Π ρ ω τ ώ κι η Φέρουσα κι η

45

ΗΣΙΟΔΟΣ

46

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Δυναμένη κι η Νησαίη κι η Α κ τ α ί η κι η Πρωτομέδεια κι η Δωρίδα κι η Πανόπη κι η ομορφόθωρη Γαλάτεια κι η εράσμια Ιπποθόη κι η ροδοχέρα Ιππονόη κι η Κυμοδόκη, που τα κύματα στον ομιχλώδη πόντο κα ι τ' άγρια φυσή­ ματα τ ω ν ανέμων μαζί με την Κυματολήγη εύκολα ηρεμεί και με την ομορφοστράγαλη Αμφιτρίτη, κι η Κυμώ κι η Ηιόνη κι η ομορφοστέφανη Αλιμήδη κι η χαμογελαστή Γλαυκονόμη κι η Ποντοπόρεια κι η Λειαγόρη κι η Ευαγόρη κι η Λαομέδεια κι η Πουλυνόη κι η Αυτονόη κι η Λυσιάνασσα κι η Ευάρνη με ωραίο παράστημα κι α ψ ε γ ά ­ διαστη μορφή, κι η χαριτωμένη στο σ ώ μ α Ψαμάθη κι η θεία Μενίππη κι η Νησώ κι η Ευπόμπη κι η Θεμιστώ κι η Προνόη κι η Νημερτής, που έχει το νου του αθάνατου πατέρα της. Αυτές α π ' τον · άψογο Νηρέα γεννήθηκαν, πενήντα κόρες, με γ ν ώ σ η σ' άψογα έργα. Κι ο Θαύμαντας του βαθύρρυτου Ωκεανού την κόρη πήρε την Ηλέκτρα - κι αυτή γέννησε τη γρήγορη Ίριδα κα ι τις ομορφομάλλες Άρπυιες, την Αελλώ κ α ι την Ωκυπ έ τ η , που τα φυσήματα τ ω ν ανέμων και τα πουλιά ακολουθάνε με τα γρήγορα φτερά τους" γ ι α τ ί μαζί με το χρόνο τινάζονταν. Και στο Φόρκυνα η Κητώ γέννησε τις Γραίες τις ομορφομάγουλες α π ' τη γέννηση τους γκρίζες - αυτές τ ι ς λένε Γραίες κι οι αθάνατοι θεοί κι οι άνθρωποι που έρχονται χ ά μ ω , την ομορφόπεπλη Πεμφρηδώ και την κροκόπεπλη Ενυώ και τις Γοργούς που κατοικούν πέρ' α π ' τον ξακου­ στό Ωκεανό στην άκρη κοντά στη Νύχτα, όπου είναι οι καθαρόφωνες Εσπερίδες, η Σθεννώ κι η Ευρυάλη κι η Μέδουσα που βαριά έπαθε. Αυτή ήταν θνητή, οι άλλες αθάνατες κι αγέραστες, οι δύο" κοντά στη μια κοιμήθηκε ο Γαλαζομάλλης σε μαλακό λιβάδι κι ανοιξιάτικα λουλού­ δια. Α π ' αυτήν όταν ο Περσέας της απόκοψε το κ ε φ ά λ ι ξεπήδησε ο μεγάλος Χρυσάορας και το άλογο Πήγασος.

47

ΗΣΙΟΔΟΣ

48

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Αυτός έτσι ονομαζόταν γ ι α τ ί στις πύλες τ' Ωκεανού γεννή­ θηκε, κι ο άλλος γ ι α τ ί είχε σ τ ' αγαπημένα χέρια του χρυσό σπαθί. Κι αυτός π ε τ ώ ν τ α ς κι αφήνοντας τη γ η , τη μητέρα τ ω ν κοπαδιών, έφτασε στους αθάνατους - και κατοικεί στα δώματα του Δία και τη βροντή και την αστραπή φέρνει στο νοητή Δία. Κι ο Χρυσάορας γέννησε τον τρικέφαλο Γηρυό­ νη σμίγοντας με την Καλλιρόη την κόρη του ξακουστού Ωκεανού. Κι αυτόν σκότωσε η βία του Ηρακλή κοντά στις στριφτόποδες αγελάδες στην περιρεόμενη Ερύθεια κείνη τη μέρα που οδήγησε τις π λ α τ υ μ έ τ ω π ε ς γελάδες στη ιερή Τίρυνθα περνώντας τον πόρο του Ωκεανού σκοτώνοντας τον Όρθο και τον γελαδοβοσκό Ευρυτίωνα στην ομιχλώδη μάντρα πέρ' α π ' τον ξακουστό Ωκεανό. Κι αυτή γέννησε κι άλλο τέρας ακαταμάχητο 5 8 , με τ ί ­ ποτα όμοιο στους θνητούς ανθρώπους και στους αθάνατους θεούς σε κοίλη σπηλιά, τη θεία γερόψυχη 'Εχιδνα, μισή νύμφη παιχνιδομάτα ομορφομάγουλη και μισή τεράστιο φίδι φοβερό και μεγάλο, στικτό, ωμοφάγο στα βάθη της ιερής γης. Εκεί έχει σπηλιά κ ά τ ω από κούφιο βράχο μα­ κριά α π ' τους αθάνατους θεούς και τους θνητούς ανθρώ­ πους - εκεί της μοίρασαν οι θεοί ξακουστά δ ώ μ α τ α να κατοικεί. Και κρατήθηκε στους Αρίμους 5 * κ ά τ ω α π ' τη γη η πικρή 'Εχιδνα, αθάνατη νύμφη κι αγέραστη όλες τις μέρες της. Μ' αυτή λένε π ω ς έσμιξε στην α γ ά π η ο Τυφάονας, ο τρομερός αδίστακτος κι άνομος, με την παιχνιδομάτα κό­ ρη - κι αυτή α π ' αυτόν συλλαμβάνοντας γέννησε γερόψυχα παιδιά. Τον Όρθο πρώτο γέννησε το σκύλο του Γηρυόνη και δεύτερο, γέννησε τον ακαταμάχητο, αμελέτητο ωμο­ φάγο Κέρβερο, το χαλκόφωνο σκύλο του Άδη, πενηντακέφαλο, ανήλεο και γερό. Τρίτο, γέννησε την 'Τδρα που 'χε κακό στο νου τη Λερναία, που την ανάθρεψε η ασπροχέρα Ή ρ α , α ζ ύ γ ω τ α οργισμένη με τη βία του Ηρακλή. Κι αυτήν

49

ΗΣΙΟΔΟΣ

50

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

ο γιος του Δία την έσφαξε με αλύπητο χαλκό ο γόνος του Αμφιτρύωνα με τον πολεμόχαρο Ιόλαο, ο Ηρακλής, με τις βουλές της Αθηνάς της λαφυροφόρας. Κι αυτή γέννησε τη Χίμαιρα που πνέει ακατάσχετη φ ω τ ι ά , φοβερή κ α ι μεγάλη και γρηγορόποδη κ α ι γερή κι αυτή είχε τρία κ ε φ ά λ ι α - ένα λαμπερομάτη λέοντα, ένα γίδας, ένα φιδιού, γερού δράκοντα, μπροστά λιοντάρι, π ί ­ σω δράκοντας, στη μέση γίδα, αποπνέοντας φοβερή δύνα­ μη φλογερής φ ω τ ι ά ς . Αυτή νίκησε ο Πήγασος κι ο ευγενής Βελλεροφόντης. Κι αυτή γέννησε την ολέθρια Φίκα καταστροφή τ ω ν Καδμείων, κ ά τ ω απ τον Όρθο δαμασμένη, και το λιοντά­ ρι της Νεμέας, που τρέφοντας το η Ή ρ α η τιμημένη ομόκλινη του Δία του 'βαλε κατοικία τα υ ψ ώ μ α τ α της Νεμέας, πληγή γ ι α τους ανθρώπους. Εκεί κ α τ ο ι κ ώ ν τ α ς άρπαζε τα γένη τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν , κυρίαρχος του Τρητού, της Νεμέας και του Α π έ σ α ν τ α - αλλ' αυτόν τον νίκησε η δύναμη της βίας του Ηρακλή. Κι η Κητώ τελευταίο, με το Φόρκυνα σμίγοντας στην α γ ά π η , γέννησε φοβερό φίδι, που στης σκοτεινής γ η ς τα βάθη στις μεγάλες της άκρες φυλάει τα ολόχρυσα μήλα. Αυτή είναι η γενιά της Κητώς και του Φόρκυνα. Κι η Τηθή στον Ωκεανό γέννησε τους στροβιλιστούς Ποταμούς 6 0 , το Νείλο 6 1 και τον Αλφειό και τον Ηριδανό 6 2 το βαθύδινο και το Στρυμόνα κ α ι το Μαίανδρο κ α ι τον ομορφοκύλιστο Ίστρο και το Φάση κ α ι το Ρήσο και τον Αχελώο τον αργυρόδινο και το Νέσσο κ α ι το Ροδίο και τον Αλιάκμονα και τον Επτάπορο κ α ι το Γρανικό και τον Αίσηπο και το θεϊκό Σιμούντα κ α ι τον Πηνειό κ α ι τον Έρμο και τον ομορφόρροο Κάικο κ α ι το μεγάλο Σαγγάριο και το Λάδωνα και τον Παρθένιο κ α ι τον Εύηνο κ α ι τον Άρδησκο και το θεϊκό Σκάμανδρο.

51

ΗΣΙΟΔΟΣ

52

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Και γέννησε την ιερή γενιά τ ω ν θυγατέρων του 6 3 , που στη γη τους άντρες αντρώνουν με τον κύριο τον Α π ό λ λ ω ν α και με τους Ποταμούς κι αυτό το μερδικό έχουν α π ' το Δία, η Πειθώ κι η Αδμήτη κι η Ιάνθη κι η Ηλέκτρα κι η Δωρίδα κι η Πρυμνώ κι η Ουρανία η θεόμορφη κι η Ι π π ώ κι η Κλυμένη κι η Ρόδεια κι η Καλλιρόη κι η Ζ ε υ ξ ώ κι η Κλυτίη κι η Ιδυία κι η Πεισιθόη κι η Πληξαύρη κι η Γαλαξαύρη κι η γ λ υ κ ι ά Δ ι ώ ν η κι η Μηλόβοση κι η Θόη κι η ωραία Πολύδωρη κι η Κερκηίδα με το γλυκό ανάστη­ μα κι η μεγαλομάτα Πλουτώ κι η Περσηίδα κι η Ιάνειρα κι η Ακάστη κι η Ξάνθη κι η εράσμια Πετραία κι η Μενεσθώ κι η Ευρώπη κι η Μήτη κι η Ευρυνόμη κι η κροκόπεπλη Τελεστώ κι η Χρυσηίδα κι η Ασία κι η λαχταριστή Καλυ­ ψώ κι η Ευδώρη κι η Τύχη κι η Αμφιρώ κι η Ωκυρόη κι η Σ τ ύ γ α , που α π ' αυτές είναι π ρ ώ τ η α π ' όλες τους. Αυτές α π ' τον Ωκεανό και την Τηθή γεννήθηκαν οι πιο μεγάλες κόρες· μα είναι βέβαια κι άλλες πολλές. Γ ι α τ ί τρεις φορές χίλιες είναι οι αλαφρόσφυρες Ωκεανίνες, που πολλές σκορ­ πισμένες στη γη και τα βάθη της λίμνης παντού το ίδιο φροντίζουν, λαμπρά τέκνα στις θέισσες. Κι είναι άλλοι τόσοι ποταμοί που χ τ υ π ώ ν τ α ς κυλάνε, γιοι του Ωκεανού, που γέννησε η δέσποινα Τηθή" όλων τα ονόματα α υ τ ώ ν είναι κοπιαστικό άντρας θνητός να π ε ι , το ξέρουν του καθένα αυτοί που κοντά του κατοικούνε. Κι η θ ε ί α το μεγάλο Ή λ ι ο και τη λαμπρή Σελήνη 6 4 και την Η ώ , που σ' όλους τους π ά ν ω στη γη δίνει φ ω ς κ α ι στους αθάνατους θεούς που έχουν τον π λ α τ ύ ουρανό, γέννη­ σε από κ ά τ ω δαμασμένη στην α γ ά π η του Τπερίονα. Και στον Κρείο η Ευρυβίη στην α γ ά π η του γέννησε τον Αστραίο και το μεγάλο Πάλλαντα, η θεϊκότατη θεά, και τον Πέρση, που ξεχώριζε α π ' όλους στο νου. Και στον Αστραίο η Ηώ τους ανέμους γέννησε τους

53

ΗΣΙΟΔΟΣ

54

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

γερόψυχους, τον ξάστερο Ζέφυρο και το γρηγορόδρομο Βοριά και το Νότο, στην α γ ά π η σμίγοντας, θεά με θεό. Και μετά α π ' αυτούς το αστέρι γέννησε τον Εωσφόρο η Ηριγένεια και τα λαμπερά αστέρια που σ τ ε φ α ν ώ ν ε τ α ι ο ουρανός. Κι η Σ τ ύ γ α η κόρη του Ωκεανού γέννησε σμίγοντας με τον Πάλλαντα το Ζήλο και τη ομορφόσφυρη Νίκη μες στον οίκο" και το Κράτος και τη Βία γέννησε ξακουστά παιδιά, που δεν έχουν οίκο χώρια α π ' το Δία, ούτε έδρα ούτε δρόμο όπου δεν τους οδηγεί ο θεός, αλλά π ά ν τ α κάθονται δίπλα στο βαρύχτυπο Δία. Γιατί έτσι τ' όρισε η Σ τ ύ γ α η α π έ θαντη Ωκεανίνα κείνη τη μέρα που ο Ολύμπιος ο αστραπόβόλος 6 5 τους αθάνατους κάλεσε θεούς στο μακρύ Όλυμπο και είπε π ω ς όποιος μαζί του α π ' τους θεούς μαχόταν τους Τιτάνες, καμιά τιμή δε θα του πάρει, αλλά ο καθένας το α ξ ί ω μ α θα έχει που είχε πριν μες στους αθάνατους θεούς* και είπε όποιος χωρίς α ξ ί ω μ α κ ά τ ω α π ' τον Κρόνο ήταν στην τιμή, α ξ ί ω μ α και τιμή θ' ανέ­ βει, όπως είναι το σωστό. Λοιπόν ήρθε π ρ ώ τ η η απέθαντη Σ τ ύ γ α στον Όλυμπο, μαζί και τα παιδιά της με τη συμ­ βουλή του αγαπημένου της πατέρα. Και την τίμησε ο Δίας και της έδωσε περίσσια δώρα. Γ ι α τ ί την έβαλε να είναι τ ω ν θεων μεγάλος όρκος και τα παιδιά της να 'ναι όλες τις μέρες τους συγκάτοικοι του. Κι έτσι ολότελα σ' όλους, όπως υποσχέθηκε, το έκανε - κι αυτός ο ίδιος μεγάλος κυβερνάει και βασιλεύει. Κι η Φοίβη ήρθε στο πολυαγάπητο κρεβάτι του Κοίου και συλλαμβάνοντας μετά η θεά στου θεού την α γ ά π η γέννησε τη γαλαζόπεπλη Λ η τ ώ , τη μαλακή π ά ν τ α , ήπια στους ανθρώπους και στους αθάνατους θεούς, μαλακή α π ' την αρχή, την πιο ήσυχη μέσα στον Όλυμπο, και γέννησε την Αστερία την καλονόματη, που κάποτε ο Πέρσης την

55

ΗΣΙΟΔΟΣ

56

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

πήρε

στο

ομόκλινη.

μεγάλο Κι

του

αυτή

οίκο

απ'

να

αυτόν

λέγεται,

66

την Εκάτη , που πιο πολύ α π ' γ ι ο ς τ ο υ Κρόνου" μερδικό

στη

γη

και της και

στην

αγαπημένη

συλλαμβάνοντας

όλους τ ί μ η σ ε ο Δ ί α ς ο

έδωσε λαμπρά άγονη

του

γέννησε

δώρα να

θάλασσα.

Αυτής

έχει κι

ο

έ ν α σ τ ρ ο ς ουρανός τ η ς έ λ α χ ε α ξ ί ω μ α σ τ ο υ ς α θ ά ν α τ ο υ ς θ ε ­ ούς ξ ε χ ω ρ ι σ τ ά τ ι μ η μ έ ν η . Γ ι α τ ί κ α ι τ ώ ρ α , ό τ α ν κ α ν ε ί ς α π ' τους ανθρώπους π ά ν ω στη γη κάνοντας καλές θυσίες κ α τ ά το συνήθιο π α ρ α κ α λ ε ί , ε π ι κ α λ ε ί τ α ι τ η ν Ε κ ά τ η . Και π ο λ λ ή του π ά ε ι τιμή πολύ εύκολα, σ' αυτόν που δέχτηκε η θεά τ η ν προσευχή του ευνοϊκά και πλούτο του στέλνει

-

γ ι α τ ί έχει

τ η δ ύ ν α μ η . Γ ι α τ ί σ ' όσους α π ' τ η Γ α ί α γ ε ν ν ή θ η κ α ν κ α ι τ ο ν Ουρανό κ α ι τ ο υ ς έ λ α χ ε α ξ ί ω μ α , σ ' όλους α υ τ ο ύ ς έ χ ε ι μ ε ­ ρίδιο. Κ ι ο ύ τ ε σ ε τ ί π ο τ α ο γ ι ο ς τ ο υ Κρόνου τ η β ί α σ ε ο ύ τ ε της στέρησε α π ' όσα τ η ς έλαχαν μες στους Τ ι τ ά ν ε ς τ ο υ ς προηγούμενους θεούς. Α λ λ ά έχει ό π ω ς π ρ ω τ ο ή τ α ν το μερ­ δικό τ η ς α π ' τ η ν α ρ χ ή κ ι ο ύ τ ε γ ι α τ ί ή τ α ν μόνος γ ό ν ο ς , π ή ρ ε η θ ε ά μ ι κ ρ ό τ ε ρ ο α ξ ί ω μ α , κ α ι τ ι μ ή σ τ η γ η κ α ι σ τ ο ν ουρανό και στη θάλασσα" αλλά και πολύ περισσότερο, γ ι α τ ί ο Δίας τ η ν τ ι μ ά ε ι . Κ ι όποιον θ έ λ ε ι , π ο λ ύ τ ο ν π α ρ α σ τ έ κ ε ι κ α ι τ ο ν ωφελεί" κι όταν δικάζουν οι σεβαστοί βασιλιάδες, δίπλα τους

κάθεται

όποιος

αυτή

και

στου

θέλει"

κι

λαού

τις

όταν για

α ρ μ α τ ώ ν ο ν τ α ι οι άντρες,

εκεί η

συνελεύσεις τον

ξεχωρίζει

αντροκτόνο

θεά παραστέκει,

πόλεμο σ'

ό­

ποιους θέλει πρόθυμα τη νίκη να σ τ έ ψ ε ι κ α ι να υ ψ ώ σ ε ι δόξα. Και κ α λ ή , όταν οι άντρες σ υ ν α γ ω ν ί ζ ο ν τ α ι στον α γ ώ ­ να, εκεί η θεά τους παραστέκει κ α ι τους ωφελεί" κι όταν νικήσει

με

σθένος κ α ι δύναμη τ'

ωραίο

έπαθλο

εύκολα

βαστάει και χαρούμενα και στους γονιούς του φέρνει π ε ­ ρηφάνια. Και καλή είναι να στέκει δίπλα στους κ α β α λ ά ρ η ­ δες, σ ' ό π ο ι ο υ ς θ έ λ ε ι , κ α ι σ ' α υ τ ο ύ ς , π ο υ σ τ η ν α ν ε μ ό δ α ρ τ η γ λ α υ κ ή δουλεύουν κ α ι προσεύχονται στην Ε κ ά τ η κ α ι στον πολύχτυπο Γεοσείστη, εύκολη ψαριά η τιμημένη θεά στέλ-

57

ΗΣΙΟΔΟΣ

58

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

νει π ο λ λ ή κι εύκολα τ η ν π α ί ρ ν ε ι , κι ας φ α ί ν ε τ α ι , αν το θέλει η ψυχή της. Και καλή στις στάνες μαζί με τον Ερμή ν' αυξαίνουν τα ζώα" και τις αγέλες τ ω ν γελαδιών και τα πλατιά κοπάδια τ ω ν γιδιών και τις ποίμνες τ ω ν πυκνόμαλλ ω ν αρνιών, αν η ψυχή της το θέλει, από λίγα τα πληθαίνει κ ι α π ό π ο λ λ ά τ α λ ι γ ο σ τ ε ύ ε ι . Έ τ σ ι κ α ι μόνος γ ό ν ο ς ό ν τ α ς τ η ς μ η τ έ ρ α ς τ η ς , σ ' όλους τ ο υ ς α θ ά ν α τ ο υ ς ε ί ν α ι τ ι μ η μ έ ν η μ' α ξ ί ω μ α .

Κ α ι τ η ν έ β α λ ε ο γ ι ο ς τ ο υ Κρόνου ν ε ο τ ρ ό φ ο ,

α υ τ ώ ν που μετά α π ' α υ τ ή ν είδαν σ τ α μάτια τους τ ο φ ω ς της π ο λ ύ β λ ε π τ η ς Α υ γ ή ς . Έ τ σ ι είναι α π ' τ η ν αρχή νεοτρόφος, κι αυτές είναι οι τιμές της. Κ ι η Ρ έ α δ α μ α σ μ έ ν η α π ' τ ο ν Κρόνο γ έ ν ν η σ ε λ α μ π ρ ά παιδιά

67-

την Εστία και τη Δήμητρα και τη χρυσοπέδιλη

Ή ρ α κ α ι το δυνατό Άρη, που κατοικεί σε δ ώ μ α τ α κ ά τ ω α π ' τη γη έχοντας ανέλεη καρδιά κ α ι τον π ο λ ύ χ τ υ π ο Γεοσείστη κ α ι τ ο Δ ί α τ ο νοητή, π α τ έ ρ α τ ω ν θ ε ώ ν κ α ι τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν , π ο υ α π ' τ η βροντή τ ρ α ν τ ά ζ ε τ α ι η π λ α τ ι ά γ η . Κ α ι α υ τ ο ύ ς τ ο υ ς κ α τ ά π ι ν ε ο μ ε γ ά λ ο ς Κρόνος, μ ό λ ι ς ο κ α θ έ ν α ς α π ό τ η ν ιερή κ ο ι λ ι ά τ η ς μ ά ν α ς τ ο υ έ φ τ α ν ε σ τ α γ ό ν α τ α τ η ς , μ' αυτό στο νου, κ α ν ε ί ς α π ' τους ε υ γ ε ν ε ί ς Ουρανίωνες άλλος στους αθάνατους να μην έχει βασιλική τ ι μ ή . Γ ι α τ ί έμαθε α π ' τ η Γ α ί α κ α ι τον έναστρο Ουρανό ότι του ήταν π ε π ρ ω μ έ ν ο α π ' το γιο του να νικηθεί, κι ας ήταν ισχυρός,

με του

μεγάλου

Δία τη

βουλή'

έτσι αυτός δε

φύλαγε τυφλά αλλά παραμονεύοντας κατάπινε68 τα παιδιά του- κι η Ρέα ήταν σ' άπαυτο πένθος. Αλλά όταν ήταν τον πατέρα τ ω ν θεών και τ ω ν ανθρώπων να γεννήσει, τότε π ι α ικέτεψε τους γονιούς τους δικούς της, τη

Γαία και τον

έναστρο Ουρανό, ν α σ κ ε φ τ ο ύ ν μ α ζ ί τ η ς ένα σχέδιο, π ώ ς κ ρ υ φ ά ν α γ ε ν ν ή σ ε ι τον α γ α π η μ έ ν ο τ η ς γιο κ α ι τ η ν ε κ δ ί κ η ­ ση να ξεπληρώσει του πατέρα της και τ ω ν π α ι δ ι ώ ν της, π ο υ κ α τ ά π ι ν ε ο μ ε γ ά λ ο ς Κρόνος ο σ τ ρ ε ψ ό ν ο ο ς . Κι α υ τ ο ί

59

ΗΣΙΟΔΟΣ

60

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

τ η ν κόρη τ η ν α γ α π η μ έ ν η τους π ο λ ύ ε π ά κ ο υ σ α ν κ α ι π ε ί σ τ η ­ καν και της αποκάλυψαν αυτά που πεπρωμένο ήταν να γ ί ν ο υ ν μ ε τ ο β α σ ι λ ι ά Κρόνο κ α ι τ ο γ ι ο τ ο υ τ ο γ ε ρ ό ψ υ χ ο . Κ α ι τ η ν έ σ τ ε ι λ α ν σ τ η Λ ύ κ τ ο , τ ο ν π λ ο ύ σ ι ο τ ό π ο τ η ς Κρή­ της, όταν ήταν το τελευταίο α π ' τα παιδιά της να γεννήσει, το μεγάλο Δία" κ α ι το δέχτηκε α π ' αυτή η π ε λ ώ ρ ι α Γαία στην π λ α τ ι ά Κρήτη να το θρέψει κ α ι να το αναστήσει. Εκεί ήρθε γ ρ ή γ ο ρ η κ ρ α τ ώ ν τ α ς τ ο ν μ έ σ α σ τ η μ α ύ ρ η ν ύ χ τ α π ρ ώ ­ τα στη Λυκτο

-

κ α ι τον έκρυψε παίρνοντας τον στα χέρια σε

α π ό μ α κ ρ ο ά ν τ ρ ο , σ τ α β ά θ η τ η ς ιερής γ η ς , στο βουνό Α ι ­ γαίο το σκεπασμένο από δάση. Και σ' αυτόν σ π α ρ γ α ν ώ ­ νοντας μ ε γ ά λ η π έ τ ρ α έ δ ω σ ε , στο γιο τ' Ουρανού το μεγάλο άρχοντα, τον προηγούμενο

βασιλιά τ ω ν θεών.

Κι αυτόν

πιάνοντας τον σ τ α χέρια τον έριξε στην κοιλιά του ο δυ­ σ τ υ χ ι σ μ έ ν ο ς " δεν τ ο κ α τ ά λ α β ε σ τ ο ν ο υ τ ο υ , π ω ς π ί σ ω τ ο υ αντι για πέτρα ο γιος του ανίκητος κι ανέγνοιαστος έμενε, π ο υ αυτόν γρήγορα ή τ α ν με τη βία κ α ι τα χέρια ν ι κ ώ ν τ α ς να τον διώξει α π ' το α ξ ί ω μ α κι αυτός να βασιλέψει στους αθάνατους. Γ ρ ή γ ο ρ α έ π ε ι τ α η ορμή κ α ι τ α λ α μ π ρ ά μ έ λ η α υ ξ ή θ η κ α ν αυτού του άρχοντα-

κ α θ ώ ς γ ύ ρ ι ζ α ν τ α χρόνια, α π ' τ η ς

Γαίας τις πονηρές συμβουλές

ξεγελασμένος το

γόνο

του

π ά λ ι έ β γ α λ ε π ά ν ω ο μ ε γ ά λ ο ς Κρόνος ο σ τ ρ ε ψ ό ν ο ο ς ν ι κ η ­ μένος από τ α τ ε χ ν ά σ μ α τ α κ α ι τ η βία τ ο υ γ ι ο υ τ ο υ . Π ρ ώ τ η ξέρασε τ η ν π έ τ ρ α π ο υ είχε τ ε λ ε υ τ α ί α κ α τ α π ι ε ί - α υ τ ή ν ο Δίας την έστησε στην πλατύδρομη γη στην πανίερη θ ω ν α κ ά τ ω α π ' τα κ ο ι λ ώ μ α τ α του

Πύ­

Παρνασσού να είναι

σημάδι στο μέλλον, π ρ ά γ μ α θαυμαστό στους θνητούς. Κι έλυσε τους αδερφούς του π α τ έ ρ α του α π ' τα μαύρα δεσμά

τους,

τους

γιους

τ'

Ουρανού,

που

τους

έδεσε

ο

πατέρας τους στην κακομυαλιά του- κι αυτοί του θυμήθη­ κ α ν τ η χάρη τ η ς ε υ ε ρ γ ε σ ί α ς του κ α ι του ' δ ω σ α ν τ η βροντή κ α ι το λαμπερό κεραυνό κ α ι την α σ τ ρ α π ή - πριν τα 'κρυβε η

61

ΗΣΙΟΔΟΣ

62

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

π ε λ ώ ρ ι α Γαία" μ' α υ τ ά σίγουρος τους θνητούς κ α ι τους 69

αθάνατους κυβερνάει . Και ο Ιαπετός

70

τ η ν κόρη τ η ν ο μ ο ρ φ ό σ φ υ ρ η τ η ν Ω κ ε -

ανίνα πήρε τ η ν Κλυμένη κ α ι μ α ζ ί τ η ς ανέβηκε στην ίδια -

κλίνη. Κι αυτή τον Ά τ λ α ν τ α του γέννησε γερόψυχο γιο κ α ι γέννησε τον αλαζονικό

71

Μενοίτιο κ α ι τον Προμηθέα κ α ι

τον πολύτροπο ποικιλόνοο λαθόμυαλο Ε π ι μ η θ έ α , που κακό -

α π ' την αρχή έγινε γ ι α τους ψ ω μ ο φ ά γ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς γ ι α τ ί πρώτος του Δία τη φτιαγμένη δέχτηκε γ υ ν α ί κ α παρθένα. Κ α ι τ ο ν ανίερο

Μενοίτιο

ο

π α ν ό π τ η ς Δ ί α ς στο

Έρεβος

κ ά τ ω τον τίναξε χ τ υ π ώ ν τ α ς τον με καπνερό κεραυνό γ ι α την ανοσιότητά του κ α ι την υπεροπτική αντρειοσύνη του. Κ ι ο Ά τ λ α ς τ ο ν π λ α τ ύ ουρανό κ ρ α τ ά ε ι α π ό τ η

δυνατή

ανάγκη στα πέρατα της γης, μπροστά α π ' τις καθαρόφωνες Εσπερίδες, σ τ έ κ ο ν τ α ς , με το κ ε φ ά λ ι κ α ι με τ' α κ ο ύ ­ ρ α σ τ α χ έ ρ ι α τ ο υ - γ ι α τ ί α υ τ ό τ ο μερδικό τ ο υ ξ ε χ ώ ρ ι σ ε ο νοητής Δ ί α ς . Κι έδεσε με β α σ α ν ι σ τ ι κ ά τον ποικιλόβουλο Προμηθέα72 π ι κ ρ ά δεσμά π ε ρ ν ώ ν τ α ς του κολόνα στη μέση κι ενάντια του ύ ψ ω σ ε μακρόφτερο αϊτό- κι αυτός το σ υ κ ώ τ ι τ ο α θ ά ν α τ ο έ τ ρ ω γ ε , κ ι α υ τ ό μ ε γ ά λ ω ν ε τ ο ίδιο γ ύ ρ ω τ η ν ύ χ τ α , όσο όλη τ η μ έ ρ α έ τ ρ ω γ ε τ ο μ α κ ρ ο φ τ έ ρ ο υ γ ο π ο υ ­ λί. Αυτόν ό μ ω ς τ η ς ομορφόσφυρης Α λ κ μ ή ν η ς ο γερός γιος ο Ηρακλής σ κ ό τ ω σ ε κι έδιωξε το κακό βλάψιμο α π ' το γιο τ ο υ Ι α π ε τ ο ύ κ α ι τ ο ν λ ε υ τ έ ρ ω σ ε α π ' τ ο μ α ρ τ ύ ρ ι ο όχι χ ω ρ ί ς τη θέληση του Ολύμπιου Δία του υψηλού βασιλιά, γ ι α να πάρει δόξα ο Θηβογέννητος

Ηρακλής πιο μεγάλη ακόμη

από πριν στην πολύτροφη γ η . Α υ τ ά λογαριάζοντας τ ί μ η σ ε το δοξασμένο γιο τ ο υ - κι ας ή τ α ν θ υ μ ω μ έ ν ο ς έ π α ψ ε τ η ν οργή π ο υ ε ί χ ε π ρ ι ν , γ ι α τ ί α υ τ ό ς π α ρ ά β γ α ι ν ε σ τ η β ο υ λ ή τ ο ν π α ν τ ο δ ύ ν α μ ο γ ι ο τ ο υ Κρόνου. Γ ι α τ ί ό τ α ν κ α ν ο ν ί ζ ο ν τ α ν ο ι θεοί κ ι ο ι θ ν η τ ο ί ά ν θ ρ ω π ο ι στη

Μηκώνη

και

τότε

μεγάλο

63

βόδι

με

πρόθυμη

ψυχή

ΗΣΙΟΔΟΣ

64

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

μοιράζοντας έβαλε μ π ρ ο σ τ ά , ξ ε γ ε λ ώ ν τ α ς το νου του Δ ί α . Γι' αυτούς τις σάρκες και τα π α χ ι ά εντόσθια με το λίπος τ α ' β α λ ε σ τ ο δ έ ρ μ α σ κ ε π α σ μ έ ν α μ ε τ η ν κ ο ι λ ι ά τ ο υ βοδιού, γ ι ' α υ τ ό ν ό μ ω ς κ ό κ α λ α βοδιού μ ε δ ό λ ι α τ έ χ ν η τ α κ τ ο π ο ι ώ ­ ντας τα έβαλε σκεπασμένα με λαμπερό λίπος. Και τότε του ε ί π ε ο π α τ έ ρ α ς τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν κ α ι τ ω ν θ ε ώ ν : «Γιε τ ο υ Ιαπετού,

απ

όλους π ι ο

ξακουστέ τους άρχοντες,

φίλε,

πόσο μεροληπτικά χώρισες τ α μερδικά». Έ τ σ ι ε ί π ε περι­ παίζοντας τον ο Δίας με τις άφθαρτες σκέψεις. Και του είπε δεν

ο

στρεψόνοος

Προμηθέας

μισοχαμογελώντας,

ξ έ χ α σ ε τ α δόλια τ ε χ ν ά σ μ α τ α :

« Δ ί α πανένδοξε,

αλλά πιο

μεγάλε α π ' τους α ν α ι ώ ν ι ο υ ς θεούς, α π ' α υ τ ά πάρε όποια α π ' τ α δυο σου λ έ ε ι η ψ υ χ ή σ ο υ » . Έ τ σ ι ε ί π ε μ ε δόλο σ τ ο -

νου κι ο Δίας με τις άφθαρτες σ κ έ ψ ε ι ς

73

κ α τ ά λ α β ε κ α ι δεν

τ ο υ ξ έ φ υ γ ε ο δόλος· κ α ι κ α κ ά έ β λ ε π ε σ τ η ν ψ υ χ ή τ ο υ γ ι α τους θνητούς ανθρώπους, α υ τ ά που ήταν να γίνουν. Κι α υ τ ό ς μ ε τ α δυο χ έ ρ ι α π ή ρ ε τ ο λ ε υ κ ό λ ί π ο ς . Κ α ι θ ύ μ ω σ ε μες σ τ ο ν ο υ τ ο υ κ ι ο ρ γ ή τ ο υ ήρθε σ τ η ν ψ υ χ ή , μ ό λ ι ς είδε τ ' ά σ π ρ α κ ό κ α λ α μ ε τ ο δόλιο τ έ χ ν α σ μ α . Κ ι α π ό τ ό τ ε σ τ ο υ ς αθάνατους π ά ν ω στη γη τα γένη τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν καίνε άσπρα κόκαλα στους ευωδιαστούς βωμούς. Και σ' α υ τ ό ν με οργή μ ε γ ά λ η ε ί π ε ο σ υ ν ν ε φ ο σ υ ν ά χ τ η ς Δ ί α ς : « Γ ι ε τ ο υ Ι α π ε τ ο ύ π ο υ π ά ν ω α π ' όλους ε ί ν α ι ο ι σ κ έ ­ ψ ε ι ς σ ο υ , φ ί λ ε , λ ο ι π ό ν δεν ξ έ χ α σ ε ς τ α δόλια σου τ ε χ ν ά σ μ α ­ τ α » . Έ τ σ ι είπε θυμωμένος ο Δίας με τις άφθαρτες σκέψειςα π ό τ ό τ ε π ι α έ χ ο ν τ α ς σ τ η μ ν ή μ η π ά ν τ α δόλο, δεν έ δ ι ν ε σ τ ι ς μ ε λ ί ε ς 7 4 , τ η ν ορμή τ η ς α κ ο ύ ρ α σ τ η ς φ ω τ ι ά ς , θ ν η τ ο ύ ς α ν θ ρ ώ ­ πους, που κατοικούν π ά ν ω στη γ η . Α λ λ ά τον ε ξ α π ά τ η σ ε 7 5 ο ευγενής γιος του Ιαπετού κλέβοντας της ακούραστης φ ω ­ τιάς το μακρόλαμπο φ ω ς σε κούφιο κ α λ ά μ ι - κ α ι του δά­ γ κ ω σ ε βαθιά τ η ν ψ υ χ ή του ψηλόβροντου Δ ί α κ α ι του χόλ ω σ ε τ η ν κ α ρ δ ι ά τ ο υ , ό τ α ν είδε σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς τ ο μ α ­ κρόλαμπο φ ω ς .

65

ΗΣΙΟΔΟΣ

66

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Κι αμέσως αντάλλαγμα στη φ ω τ ι ά έφτιαξε κακό για τους ανθρώπους

76-

γ ι α τ ί από γη

έπλασε ο ξακουσμένος

Κουτσός ομοίωμα σεβαστικής παρθένας

77

κατά τη

βουλή

τ ο υ γ ι ο υ τ ο υ Κρόνου. Κ α ι τ η ν ύ ψ ω σ ε κ α ι τ η σ τ ό λ ι σ ε η θ ε ά η γ λ α υ κ ο μ ά τ α Αθηνά με ασημόλαμπο φόρεμα κι α π ' το κ ε φ ά λ ι κ ά τ ω κ α λ ύ π τ ρ α κ ε ν τ η τ ή της έριξε μ ε τ α χέρια τ η ς , θαυμαστή να τη βλέπεις

-

και γ ύ ρ ω της στεφάνια, λουλού­

δια ν ι ό β λ α σ τ ο υ χ ο ρ τ α ρ ι ο ύ λ α χ τ α ρ ι σ τ ο ύ ς έ β α λ ε γ ύ ρ ω

στο

κ ε φ ά λ ι της η Π α λ λ ά δ α Α θ η ν ά . Γ ύ ρ ω στο κ ε φ ά λ ι τ η ς έβαλε χρυσό

σ τ ε φ ά ν ι που το

'φτιασε

ο

ξακουσμένος

Κουτσός

δουλεύοντας το στις π α λ ά μ ε ς του γ ι α χάρη του Δ ί α π α τ έ ­ ρα του. Και μέσα σ' αυτό σχέδια πολλά ήταν φ τ ι α σ μ έ ν α , θ α υ μ α σ τ ά ν α τ α β λ έ π ε ι ς ζ ώ α , όσο π ο λ λ ά τ ρ έ φ ε ι η σ τ ε ρ ι ά κ ι η θάλασσα, α π ' α υ τ ά πολλά έβαλε εκεί — κ α ι χάρη α ν ά λ α μ π ε π ο λ λ ή — θ α υ μ α σ τ ά , όμοια μ ε τ α ζ ω ν τ α ν ά π ο υ έ χ ο υ ν φωνή. Λοιπόν αφού έ φ τ ι α ξ ε τ ' όμορφο78 κακό α ν τ ά λ λ α γ μ α στο κ α λ ό , τ η ν έ β γ α λ ε ε κ ε ί π ο υ ή τ α ν ο ι ά λ λ ο ι θεοί κ ι ο ι ά ν θ ρ ω ­ ποι, αγαλλόμενη στα στολίδια της γλαυκομάτας βαρύψυχ η ς . Κ α ι θ α ύ μ α σ α ν ο ι α θ ά ν α τ ο ι θεοί κ ι ο ι θ ν η τ ο ί ά ν θ ρ ω π ο ι , ό τ α ν ε ί δ α ν τ ο ν ο ξ ύ δόλο, π ο υ ξ ε π έ ρ ν α γ ε τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς . Γιατί α π ' αυτήν κρατάει το γένος τ ω ν μ α λ α κ ώ ν γ υ ν α ι κ ώ ν , α υ τ ή ς ε ί ν α ι τ ο μαύρο γ έ ν ο ς κ ι ο ι γ ε ν ι έ ς τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν , κ α κ ό μ ε γ ά λ ο α υ τ έ ς κ α τ ο ι κ ο ύ ν μ α ζ ί μ ε τ ο υ ς θ ν η τ ο ύ ς ά ν τ ρ ε ς , όχι ταιριαστές στην καταραμένη φ τ ώ χ ε ι α αλλά στον πλούτο, όπως

όταν

στα

καλόσκεπα

σμήνη

οι

μέλισσες

τρέφουν

τ ο υ ς κ η φ ή ν ε ς , σ υ ν τ ρ ό φ ο υ ς κ α κ ώ ν έ ρ γ ω ν , α υ τ έ ς όλη τ η μέρα ω ς τ η δύση του ήλιου κ ά θ ε μέρα π ε τ ά ν ε γρήγορα κ ι αποθέτουν το

λευκό

κερί κι

αυτοί

μένοντας

μεσα

στις

κ α λ ό σ κ ε π ε ς κ υ ψ έ λ ε ς τον ξένο κόπο στη δική τους κ ο ι λ ι ά θερίζουν, έτσι γ ι α τους θνητούς άντρες κακό τις γ υ ν α ί κ ε ς όρισε ο Δ ί α ς ο ψ η λ ο β ρ ό ν τ η ς , σ υ ν τ ρ ό φ ο υ ς τ ω ν έ ρ γ ω ν τ ω ν π ι κ ρ ώ ν κ ι άλλο ένα κακό έ δ ω σ ε α ν τ ά λ λ α γ μ α στο κ α λ ό -

67

ΗΣΙΟΔΟΣ

68

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

όποιος α π ο φ ε ύ γ ε ι τ ο γ ά μ ο κ α ι τ α β ά σ α ν α τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν , δ ε θέλει να π α ν τ ρ ε υ τ ε ί κ α ι να φ τ ά σ ε ι σ τ α μαύρα γ ε ρ ά μ α τ α χ ω ρ ί ς κ ά π ο ι ο ν ν α τ ο ν γ η ρ ο κ ο μ ή σ ε ι , α υ τ ό ς όχι φ τ ω χ ό ς α π ό βιος ζ ε ι , α λ λ ά ό τ α ν π ε θ ά ν ε ι τ α κ τ ή μ α τ α τ ο υ μ ο ι ρ ά ζ ο ν τ α ι ο ι μακρινοί

-

κ ι όποιος β ρ ε θ ε ί σ τ η ν τ ύ χ η τ ο υ γ ά μ ο υ κ ι έ χ ε ι

τ ι μ η μ έ ν η ο μ ό κ λ ι ν η μ ε σ τ έ ρ ε α μ υ α λ ά , σ ' όλη τ η ζ ω ή τ ο υ τ ο κ α κ ό π α λ ε ύ ε ι ν α δ ι ώ ξ ε ι τ ο κ α λ ό σ υ ν έ χ ε ι α " κ ι όποιος τ ο υ τύχει ανυπόφορο γέννημα, ζει έχοντας μες σ τ α στήθη του τον α φ ε ύ γ α τ ο πόνο στην ψ υ χ ή κ α ι σ τ η ν καρδιά, κι είναι αθεράπευτο κακό. Λοιπόν του Δ ί α δε γ ί ν ε τ α ι να ξ ε γ ε λ ά σ ε ι ς το νου ή να ξεπεράσεις. Ούτε ο γιος του Ιαπετού, ο άκακος Προμηθέ­ ας, ξ έ φ υ γ ε τ ο βαρύ του χόλιασμα, αλλά α π ' τ η ν α ν ά γ κ η κ ά τ ω , κι ας ήταν πολύξερος, τον κρατάνε μ ε γ ά λ α δεσμά. Και το Βριάρεο, όταν ο π α τ έ ρ α ς τους μίσησε μέσα τ ο υ 7 9 κ α ι τον Κόττο κ α ι το Γ ύ γ η , έδεσε με γερά δεσμά φ θ ο ν ώ ­ ν τ α ς τ η ν ξ ε χ ω ρ ι σ τ ή τους αντρειοσύνη κ α ι τ η μορφή κ α ι τ ' ανάστημα" και τους βούλιαξε από κ ά τ ω στην πλατύδρομη γη.

Εκεί αυτοί βασανισμένοι κάτοικοι κ ά τ ω α π ' τη

γη

κάθονται στο τέρμα, σ τ α π έ ρ α τ α της μεγάλης γ η ς , κ α ι ­ ρούς

βαριά θλιμμένοι,

έχοντας στην καρδιά τους

μεγάλο

π ό ν ο . Α λ λ ' α υ τ ο ύ ς ο γ ι ο ς τ ο υ Κρόνου κ ι ο ι ά λ λ ο ι α θ ά ν α τ ο ι θεοί, π ο υ γ έ ν ν η σ ε η ο μ ο ρ φ ο μ ά λ λ α Ρ έ α σ τ η ν α γ ά π η τ ο υ Κρόνου, μ ε τ η ν ο ρ μ ή ν ε ι α τ η ς Γ α ί α ς τ ο υ ς α ν έ β α σ α ν π ά λ ι σ τ ο φ ω ς " γ ι α τ ί α υ τ ή όλα σ ' α υ τ ο ύ ς τ α ι σ τ ό ρ η σ ε α σ τ α μ ά ­ τητα, π ω ς μ' αυτούς νίκη κ α ι καμάρι λαμπρό θα πάρουν. Γιατί

καιρούς

πολεμούσαν

έχοντας

πόνο

ψυχοφάγο

συ­

γκρουόμενοι αυτοί κι εκείνοι σε δυνατές μάχες, οι Τ ι τ ά ν ε ς θεοί κ ι όσοι α π ' τ ο ν Κρόνο γ ε ν ν ή θ η κ α ν , α υ τ ο ί α π ό τ η ν ψ η λ ή Όθρη, οι λαμπροί Τιτάνες, κι εκείνοι α π ' του Ολύμπου οι θεοί, οι δότες τ ω ν κ α λ ώ ν , π ο υ γ έ ν ν η σ ε η ομορφόμαλλη Ρ έ α μ ε τ ο ν Κρόνο ε ν ω μ έ ν η .

Αυτοί τότε μεταξύ τους έχοντας

69

ΗΣΙΟΔΟΣ

70

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

χόλιασμα ψυχοφάγο α σ τ α μ ά τ η τ α μάχονταν δέκα ολόκληρα χρόνια" κ α ι λ ύ σ η κ α μ ι ά δεν ή τ α ν σ τ ο βαρύ μ ά λ ω μ α ο ύ τ ε τέλος, ούτε στον ένα ούτε στον άλλο, κι ίσα ζ υ γ ι α ζ ό τ α ν του πολέμου το

τέλος.

Αλλά

όταν σε κείνους προμήθεψε τ' 80

απαραίτητα όλα, και νέκταρ κ α ι αμβροσία , α υ τ ά που τ ρ ω ν ο ι θεοί, σ ' ό λ ω ν τ ο σ τ ή θ ο ς μ ε γ ά λ ω σ ε η α ν τ ρ ε ι ω μ έ ν η ψυχή. Ό τ α ν τράφηκαν με νέκταρ και γλυκιά αμβροσία, τότε ανάμεσα τους μίλησε ο πατέρας τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν και τ ω ν θ ε ώ ν : « Α κ ο ύ σ τ ε με, τ η ς Γ α ί α ς κ α ι τ ' Ουρανού λ α μ π ρ ά τ έ κ ν α , γ ι α ν α π ω α υ τ ά π ο υ η ψ υ χ ή μου π ρ ο σ τ ά ζ ε ι σ τ α στήθη

μου.

Πολλούς

καιρούς

αντιμέτωποι

μεταξύ

μας

γ ι α τ η ν ί κ η κ α ι τ η δ ύ ν α μ η π ο λ ε μ ά μ ε όλες τ ι ς μ έ ρ ε ς ο ι Τ ι τ ά ν ε ς θεοί κ ι όσοι α π ' τ ο ν Κρόνο γ ε ν ν η θ ή κ α μ ε . Κ ι ε σ ε ί ς β ί α μ ε γ ά λ η κ ι α ν έ γ γ ι χ τ α χ έ ρ ι α δ ε ί ξ τ ε σ τ ο υ ς Τ ι τ ά ν ε ς ορ­ μ ώ ν τ α ς μέσα στην πικρή μάχη έχοντας στη μνήμη σας τ η ν ήρεμη α γ ά π η μας, π ό σ α π ά θ α τ ε κ ι ήρθατε π ά λ ι στο φ ω ς α π ' τα σκληρά δεσμά σας με τη δική μας βουλή α π ' τον ομιχλώδη ζόφο». Έ τ σ ι είπε" κι α μ έ σ ω ς του α π ά ν τ η σ ε ο άψογος Κόττος:

«Δαιμονικέ,

όχι ά γ ν ω σ τ α λες"

κι εμείς

ξέρουμε π ω ς μεγάλη είν' η σοφία σου, μεγάλος ο νους σου, κ α ι φ ύ λ α κ α ς έγινες στους αθάνατους α π ' τ η ν κρύα κ α τ ά ρ α . Κ α ι μ ε τ η δ ι κ ή σου ε π ι ν ό η σ η α π ' τ ο ν ο μ ι χ λ ώ δ η ζόφο π ί σ ω π ά λ ι από τ ' α γ λ ύ κ α ν τ α δεσμά ήρθαμε, β α σ ι λ ι ά γ ι ε τ ο υ Κρόνου, ζ ώ ν τ α ς τ ο α π ρ ό σ μ ε ν ο . Γ ι ' α υ τ ό κ α ι τ ώ ρ α μ' ά κ α μ π τ ο νου κ α ι συνετή βουλή θα υ π ε ρ α σ π ι σ τ ο ύ μ ε τη δ ύ ν α μ η σου σ τ ο μαύρο π ό λ ε μ ο π ο λ ε μ ώ ν τ α ς τ ο υ ς Τ ι τ ά ν ε ς στις δυνατές μάχες». Έ τ σ ι ε ί π ε " κ ι ε π ι δ ο κ ί μ α σ α ν ο ι θ ε ο ί , ο ι δότες τ ο υ κ α λ ο ύ , ό τ α ν ά κ ο υ σ α ν τ ο λόγο" κ α ι τ ο ν π ό λ ε μ ο λ α χ τ α ρ ο ύ σ ε η ψ υ χ ή τ ο υ ς π ι ο π ο λ ύ α π ό π ρ ι ν κ ι α ζ ή λ ε υ τ η σ ή κ ω σ α ν μ ά χ η όλοι, θ η λ υ κ έ ς κ ι α ρ σ ε ν ι κ ο ί , ε κ ε ί ν η τ η μ έ ρ α , ο ι Τ ι τ ά ν ε ς θεοί κ ι όσοι α π ' τ ο ν Κρόνο γ ε ν ν ή θ η κ α ν κ ι όσους ο Δ ί α ς α π ' τ ο Έρεβος

κάτω

απ'

τη

γη

έφερε

71

στο

φως,

φοβεροί κ α ι

ΗΣΙΟΔΟΣ

72

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

δυνατοί, έχοντας βία α ξ ε π έ ρ α σ τ η . Α π ' α υ τ ώ ν τους ώ μ ο υ ς τ ι ν ά ζ ο ν τ α ν ε κ α τ ό χ έ ρ ι α , ό λ ω ν τ ο ίδιο, κ α ι π ε ν ή ν τ α κ ε φ ά λ ι α από καθενός τους ώμους φ ύ τ ρ ω ν α ν π ά ν ω στα στιβαρά τους μέλη. Αυτοί τότε οι Τιτάνες στήθηκαν στην πικρή μάχη άγριους βράχους κ ρ α τ ώ ν τ α ς σ τ α σ τ ι β α ρ ά τους χέρια. Κι οι Τ ι τ ά ν ε ς α π έ ν α ν τ ι τ ι ς φ ά λ α γ γ ε ς τ ο υ ς δ υ ν ά μ ω ν α ν μ α ζ ί ορ­ μ η τ ι κ ά κ α ι τ η δύναμη τ ω ν χ ε ρ ι ώ ν κ α ι της βίας τους έδει­ χ ν α ν κ ι ο ι δυο" κ α ι φ ο β ε ρ ά γ ύ ρ ω α ν τ ι β ο ο ύ σ ε ο ά π ε ι ρ ο ς πόντος κι η γη άγρια κράτησε κι αντιβογκούσε ο π λ α τ ύ ς ουρανός κ α ι σ ε ι ό τ α ν κ ι α π ' τ ο δ ά π ε δ ο τ ρ α ν τ α ζ ό τ α ν ο μ α ­ κρύς Όλυμπος α π ' τ α χ τ υ π ή μ α τ α τ ω ν α θ ά ν α τ ω ν κ α ι βαριά τ ι ν ά γ μ α τ α έ φ τ α ν α ν στον ομιχλώδη Τάρταρο, α π ' τον τρο­ μερό

κρότο

άγριων

τ ω ν ποδιών και της

ριγμάτων

και

μετά

ανείπωτης

μεταξύ

τους

ορμής τ ω ν

έριξαν

βολές

π ι κ ρ α μ έ ν ε ς κ ι η φ ω ν ή κ α ι τ ω ν δυο έ φ τ α ν ε ω ς τ ο ν έ ν α σ τ ρ ο ουρανό κ α θ ώ ς κ ρ α ύ γ α ζ α ν κ α ι σ υ γ κ ρ ο ύ σ τ η κ α ν μ ε μ ε γ ά λ ο αλαλαγμό. Κ ι ο Δ ί α ς δεν κ ρ ά τ η σ ε τ η ν ορμή τ ο υ , α λ λ ά κ ι α υ τ ο ύ γ έ μ ι σ ε η ψ υ χ ή τ ο υ ορμή κ α ι σ ' όλους έ δ ε ι ξ ε τ η β ί α τ ο υ " κ α ι μ α ζ ί α π ' τ ο ν ουρανό κ ι α π ' τ ο ν Ό λ υ μ π ο α σ τ ρ ά φ τ ο ν τ α ς π ρ ο χ ω ρ ο ύ σ ε α σ τ α μ ά τ η τ α " κ ι ο ι κ ε ρ α υ ν ο ί σ υ ν έ χ ε ι α μ ε βρο­ ντές

κι

αστραπές

πετούσαν

απ'

το

στιβαρό

χέρι,

ιερή

στροβιλίζοντας φ λ ό γ α , πυκνοί" κ α ι γ ύ ρ ω η γη η ζωοφόρα βροντούσε κ α ί γ ο ν τ α ς κ α ι κροτούσε γ ύ ρ ω στη φ ω τ ι ά μ ε γ ά ­ λο α ν ε ί π ω τ ο δάσος. Και π ύ ρ ω ν ε ολόκληρη η γη κ α ι τα ρείθρα τ ο υ Ω κ ε α ν ο ύ κ ι ο ά γ ο ν ο ς π ό ν τ ο ς " κ α ι τ ύ λ ι γ ε κ α υ τ ή πνοή τους γήινους Τ ι τ ά ν ε ς κι η φ λ ό γ α έ φ τ α ν ε στο θεϊκό αιθέρα α ν ε ί π ω τ η κι έπαιρνε τα μ ά τ ι α τους, κι ας ήταν δυνατά, το λαμπερό φ ω ς του κεραυνού και της αστρα­ π ή ς . Π ύ ρ α θ α υ μ α σ τ ή τ ύ λ ι ξ ε το Χάος" κι έμοιαζε ίδια, με τ α μ ά τ ι α ν α δεις κ α ι μ ε τ ' α φ τ ι ά ν ' α κ ο ύ σ ε ι ς έ τ σ ι , σ α ν η Γ α ί α κ ι ο π λ α τ ύ ς Ουρανός α π ο π ά ν ω ν α ζ ύ γ ω σ α ν γ ι α τ ί τέτοιος μεγάλος γδούπος θα υ ψ ω ν ό τ α ν αν αυτή συντριβό-

73

ΗΣΙΟΔΟΣ

74

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

τ α ν κ ι αυτός από ψ η λ ά γ κ ρ ε μ ι ζ ό τ α ν τόσος γδούπος γ ι ν ό ­ τ α ν κ α θ ώ ς ο ι θεοί σ τ η μ ά χ η σ υ γ κ ρ ο ύ ο ν τ α ν . Κ α ι μ α ζ ί ο ι άνεμοι βογκούσαν τ ρ α ν τ α γ μ ο ύ ς κ α ι σκόνη κ α ι βροντή κι αστραπή κ α ι λαμπερό κεραυνό, τα βέλη του μεγάλου Δ ί α , κ ι έφερναν κ ρ α υ γ ή κ ι α λ ά λ α γ μ α α ν ά μ ε σ α στους δύο

-

κι

α ζ ύ γ ω τ ο ς κρότος υ ψ ω ν ό τ α ν στην τρομερή μάχη κι η δύνα­ μη δειχνόταν τ ω ν έ ρ γ ω ν . Κι έ κ λ ι ν ε η μάχη· π ρ ι ν α ν τ ι μ έ ­ τ ω π ο ι μένοντας σταθερά μάχονταν στις δυνατές μάχες. Κι ανάμεσα στους πρώτους σ ή κ ω ν α ν την άγρια μάχη ο Κ ό τ τ ο ς κι ο Β ρ ι ά ρ ε ο ς κι ο Γ ύ γ η ς ο α χ ό ρ τ α γ ο ς τ ο υ π ο λ έ ­ μου, π ο υ τ ρ α κ ό σ ι ο υ ς β ρ ά χ ο υ ς α π ό τ α σ τ ι β α ρ ά χ έ ρ ι α έ ρ ι ξ α ν τον ένα π ί σ ω στον άλλο κ α ι σ κ ί α σ α ν ολότελα με τ ι ς βολές τους τους Τιτάνες κ α ι κ ά τ ω α π ' την πλατύδρομη γ η τους έριξαν και σε πικρά δεσμά τους έδεσαν τα χέρια, όταν τους ν ί κ η σ α ν κ ι α ς ή τ α ν π ε ρ ί σ σ ι α ψ υ χ ω μ έ ν ο ι , τόσο β α θ ι ά κ ά τ ω α π ' τ η γ η , όσο ε ί ν α ι ο ουρανός α π ' τ η γ η · γ ι α τ ί τ ό σ ο ε ί ν α ι α π ' τη Γη ως τον ομιχλώδη Τάρταρο81. Εννιά νύχτες και μέρες χ ά λ κ ι ν ο α μ ό ν ι α π ' τ ο ν ουρανό κ υ λ ώ ν τ α ς τ η δ έ κ α τ η θα έ φ τ α ν ε στη γη" [ίσα κι α π ' τη γη ως τον ομιχλώδη Τάρταρο]

εννιά ν ύ χ τ ε ς κ α ι μέρες χάλκινο αμόνι α π ' τ η

γη κ υ λ ώ ν τ α ς τη δέκατη θα έφτανε στον Τάρταρο. Ολόγυρα νύχτα

82

τον

φέρνει

χάλκινος

φραγμός-

και

γύρω

τ ρ ε ι ς σ ε ι ρ έ ς χ ύ ν ε τ α ι σ τ ο λ α ι μ ό του* κ ι α π ό π ά ν ω

ο ι ρίζες τ η ς γ η ς φ υ τ ρ ώ ν ο υ ν κ α ι τ η ς άγονης θ ά λ α σ σ α ς . Ε κ ε ί ο ι θεοί Τ ι τ ά ν ε ς κ ά τ ω α π ' τ ο ν ο μ ι χ λ ώ δ η ζ ό φ ο ε ί ν α ι κ ρ υ μ μ έ ν ο ι κ α τ ά τ η βουλή τ ο υ Δ ί α τ ο υ σ υ ν ν ε φ ο σ υ ν ά χ τ η σ ε τόπο μουχλιασμένο, στις άκρες της π ε λ ώ ρ ι α ς γ η ς κ α ι να βγουν δε μπορούν. Κι έβαλε π ύ λ ε ς ο Ποσειδώνας χ ά λ κ ι ν ε ς κ α ι τείχος έρχεται ολόγυρα. Ε κ ε ί ο Γ ύ γ η ς κι ο Κόττος κι ο μεγαλόψυχος Βριάρεος κ α τ ο ι κ ο ύ ν , π ι σ τ ο ί φ ύ λ α κ ε ς του α ι γιδοκράτη Δία. Εκεί της σκοτεινής γης κ α ι του ομιχλώδη Τάρταρου κ α ι τ ο υ ά γ ο ν ο υ π ό ν τ ο υ κ α ι τ ο υ έ ν α σ τ ρ ο υ ουρανού σ τ η σ ε ι ρ ά

75

ΗΣΙΟΔΟΣ

76

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

είναι όλων οι π η γ έ ς κι οι άκρες, πικρές μουχλιασμένες, π ο υ κ ι ο ι θεοί τ ι ς τ ρ ο μ ά ζ ο υ ν , μ ε γ ά λ ο χ ά σ μ α , κ ι ο ύ τ ε , α ν δεν έ κ λ ε ι ν ε ολόκληρος χρόνος, θ α ' φ τ α ν ε κ α ν ε ί ς σ τ ο ν π υ θ μ έ ν α του, αν π ρ ώ τ α περνούσε μέσ' α π ' τις πύλες, αλλ' από δω κι από κει θα τον π ή γ α ι ν ε θύελλα στη θύελλα π ι κ ρ ή

-

φοβερό

κ α ι γ ι α τους αθάνατους θεούς είναι αυτό το τερατικό. Και τ η ς μ α ύ ρ η ς Ν ύ χ τ α ς ο τ ρ ο μ ε ρ ό ς οίκος σ τ έ κ ε τ α ι τ υ λ ι γ μ έ ν ο ς σε μαύρα σύννεφα. Μπροστά της ο γιος του Ιαπετού κρατάει τον π λ α τ ύ ουρανό σ τ έ κ ο ν τ α ς μ ε τ ο κ ε φ ά λ ι κ α ι μ ε τ ' α κ ο ύ ρ α σ τ α χ έ ρ ι α αμετακίνητος. Εκεί η Ν ύ χ τ α κι η Μέρα ζ υ γ ώ ν ο ν τ α ς χαι­ ρετιούνται π ε ρ ν ώ ν τ α ς το μεγάλο κ α τ ώ φ λ ι το χάλκινο" η μ ι α κ α τ ε β α ί ν ε ι μ έ σ α , η ά λ λ η π ά ε ι κ α ι π ο τ έ κ α ι τ ι ς δυο δεν κρατάει μέσα ο οίκος, α λ λ ά π ά ν τ α η μια όντας έ ξ ω α π ' τον οίκο γ υ ρ ί ζ ε ι σ τ η γ η κ ι α υ τ ή π ο υ ε ί ν α ι μ έ σ α σ τ ο ν οίκο περιμένει τη δική της ώ ρ α της πορείας να 'ρθει, η μια έχοντας γ ι α τους π ά ν ω στη γη το πολύβλεπτο φ ω ς , κι η άλλη τον 'Τπνο σ τ α χέρια, τον αδερφό του Θανάτου, η Ν ύ χ τ α η π ι κ ρ ή , η τ υ λ ι γ μ έ ν η με σ ύ ν ν ε φ ο ο μ ί χ λ η . Ε κ ε ί τ η ς μ α ύ ρ η ς Ν ύ χ τ α ς ο ι γ ι ο ι έ χ ο υ ν τ ο ν οίκο τ ο υ ς , ο 'Τπνος

κι

ο

Θάνατος,

οι

φ ο β ε ρ ο ί θεοί"

ποτέ

αυτούς

ο

λ α μ π ε ρ ό ς ήλιος μ ε τ ι ς α κ τ ί ν ε ς τ ο υ δεν τ ο υ ς β λ έ π ε ι σ τ ο ν ουρανό ό τ α ν α ν ε β α ί ν ε ι κ ι ό τ α ν κ α τ ε β α ί ν ε ι α π ' τ ο ν ο υ ρ α ν ό . Α π ' αυτούς ο ένας τη γη κ α ι την π λ α τ ι ά νύχτα της θά­ λασσας ήσυχος γυρίζει κ α ι μαλακός στους ανθρώπους, του άλλου σιδερένια είναι η καρδιά κ α ι χάλκινο το ψυχικό του το ανελέητο στο στήθος του" κ α ι κ ρ α τ ά ε ι όποιον α ρ π ά ξ ε ι α π ' τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς " κ ι ε ί ν ' εχθρός κ α ι σ τ ο υ ς α θ ά ν α τ ο υ ς θεούς. Ε κ ε ί τ ο υ γ ή ι ν ο υ θ ε ο ύ μ π ρ ο σ τ ά ο ι βροντεροί οίκοι τ ο υ ισχυρού Άδη κ α ι της φοβερής Περσεφόνης σ τ έ κ ο ν τ α ι κ α ι φοβερός σ κ ύ λ ο ς μ π ρ ο σ τ ά φ υ λ ά ε ι α ν ε λ έ η τ ο ς κ ι έ χ ε ι κ α κ ή τέχνη" σ' αυτούς π ο υ έρχονται κουνιέται φ ι λ ι κ ά μ α ζ ί σ τ η ν

77

,

ΗΣΙΟΔΟΣ

78

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

ουρά κ α ι σ τ α δυο τ ο υ α φ τ ι ά , ό μ ω ς ν α φ ύ γ ο υ ν π ί σ ω δεν τ ο υ ς α φ ή ν ε ι , α λ λ ά π α ρ α φ υ λ ά γ ο ν τ α ς τ ρ ώ ε ι όποιον π ι ά σ ε ι έ ξ ω ν α πηγαίνει α π ' τις πύλες. Εκεί κ α τ ο ι κ ε ί η τρομερή στους α θ ά ν α τ ο υ ς θεά η φοβερή Στύγα,'; η κόρη τ ο υ π ι σ ω κ ύ λ ι σ τ ο υ Ω κ ε α ν ο ύ η π ι ο μ ε γ ά λ η

-

κ α ι μακριά α π ' τους θεούς ξ α κ ο υ σ τ ά δ ώ μ α τ α κ α τ ο ι κ ε ί σ κ ε π α σ τ ά με μακριούς βράχους

-

κι ολόγυρα μ' ασημένιες

κ ο λ ό ν ε ς σ τ η ρ ί ζ ε τ α ι σ τ ο ν ουρανό. Κ α ι σ π ά ν ι α η κ ό ρ η τ ο υ Θαύμαντα η γρηγορόποδη Ίριδα μήνυμα φέρνει σ τ α π λ α ­ τιά ν ώ τ α της θάλασσας. Οπότε μ ά λ ω μ α κι α γ ώ ν α ς στους αθάνατους σηκωθεί και κάποιος ψεύδεται α π ' αυτούς που έχουν δ ώ μ α τ α στον Ό λ υ μ π ο , ο Δίας στέλνει τ η ν Ί ρ ι δ α να φέρει το

μεγάλο

όρκο τ ω ν θ ε ώ ν α π ό

μακριά σε χρυσή

σ τ ά μ ν α , τ ο ξ α κ ο υ σ τ ό ψ υ χ ρ ό νερό, π ο υ α π ό βράχο κ υ λ ά ε ι απόμακρο ψηλό

-

πολύ α π ο κ ά τ ω στην πλατύδρομη γη α π '

τ ο ν ιερό π ο τ α μ ό κ υ λ ά ε ι μ έ σ α σ τ η μ α ύ ρ η ν ύ χ τ α , κ έ ρ α ς τ ο υ Ω κ ε α ν ο ύ - κ α ι τ η ς έ χ ε ι ξ ε χ ω ρ ι σ τ ε ί τ ο δ έ κ α τ ο μέρος. Γ ι α τ ί μ' εννιά γ ύ ρ ω απ τη γη και τα π λ α τ ι ά ν ώ τ α της θάλασσας δίνες α σ η μ έ ν ι ε ς κ υ κ λ ώ ν ο ν τ α ς π έ φ τ ε ι σ τ η θ ά λ α σ σ α , κ ι α υ τ ή α π ' τ ο βράχο ψ η λ ά κ υ λ ά ε ι , π ρ ά γ μ α βαρύ γ ι α τ ο υ ς θ ε ο ύ ς . Οποίος ψ ε ύ τ ι κ α νερό χ ύ ν ο ν τ α ς ο ρ κ ι σ τ ε ί α π ' τ ο υ ς α θ ά ν α ­ τους, που

έχουν τ η ν κ ε φ α λ ή του

χιονισμένου

Ολύμπου,

κ ε ί τ ε τ α ι ά π ν ο ο ς όσο ν α σ υ μ π λ η ρ ω θ ε ί η χ ρ ο ν ι ά - κ α ι π ο τ έ δε ζ υ γ ώ ν ε ι αμβροσία και νέκταρ να τραφεί, αλλά κ ε ί τ ε τ α ι δίχως ανάσα, δίχως φ ω ν ή σε στρωσίδια και τον τυλίγει κ α κ ό α π ο κ ά ρ ω μ α . Και μόλις κ λ ε ί σ ε ι τ η ν α ρ ρ ώ σ τ ι α ολόκλη­ ρη χρονιά, άλλο α π ' τ' άλλο έρχεται πιο Εννιά χρόνια χ ω ρ ί ζ ε τ α ι

απ'

τους

βαρύ β ά σ α ν ο .

αιώνιους θεούς,

ούτε

στα συμβούλια μπαίνει ούτε στα συμπόσια εννιά ολόκληρα χρόνια- κ α ι τ ο δέκατο π ά λ ι μ π α ί ν ε ι σ τ η συνέλευση τ ω ν α θ ά ν α τ ω ν , που έχουν τα δ ώ μ α τ α του Ολύμπου.

Τέτοιο

όρκο έ β α λ α ν ο ι θεοί τ ο ά φ θ α ρ τ ο νερό τ η ς Σ τ ύ γ α ς τ ο π ρ ο ­ α ι ώ ν ι ο , π ο υ το ρίχνει σ' ολόσκληρο τ ό π ο .

79

ΗΣΙΟΔΟΣ

80

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Εκεί της σκοτεινής γης και του ομιχλώδη Τάρταρου και τ ο υ ά γ ο ν ο υ π ό ν τ ο υ κ α ι τ ο υ έ ν α σ τ ρ ο υ ουρανού σ τ η σ ε ι ρ ά είναι όλων οι π η γ έ ς κι οι άκρες, πικρές μουχλιασμένες, που κ ι ο ι θεοί τ ι ς τ ρ ο μ ά ζ ο υ ν . Εκεί είναι λαμπερές π ύ λ ε ς και χάλκινο κ α τ ώ φ λ ι α μ ε τ α ­ κ ί ν η τ ο , σ ε μ α κ ρ ι έ ς ρίζες σ τ ε ρ ι ω μ έ ν ο , α τ ό φ ι ο " κ α ι μ π ρ ο σ τ ά α π ' όλους μ α κ ρ ι ά κ α τ ο ι κ ο ύ ν ο ι Τ ι τ ά ν ε ς , π έ ρ α α π ' τ ο ζ ο ­ φερό Χ ά ο ς . Α λ λ ά τ ο υ π ο λ ύ β ρ ο ν τ ο υ Δ ί α ο ι ξ α κ ο υ σ τ ο ί σ ύ ­ ντροφοι κατοικούν δ ώ μ α τ α στου Ωκεανού τα θεμέλια,

ο

Κόττος κι ο Γύγης" κ α ι το Βριάρεο π ο υ ε ί ν ' ευγενής γ α ­ μπρό

του

τον

έκανε

ο

βαρύχτυπος

Γεοσείστης

και

του

' δ ω σ ε τ η ν Κυμοπόλεια ν α π α ν τ ρ ε υ τ ε ί , τ η ν κόρη τ ο υ . Λοιπόν

μόλις α π '

τ ο ν ουρανό

τους Τιτάνες

83

Δίας , τελευταίο γέννησε η πελώρια

έδιωξε ο

Γαία τον Τ υ φ ω έ α

στου Τάρταρου την α γ ά π η με τη χρυσή Αφροδίτη" α υ τ ο ύ τα χέρια ήταν γ ι α τη δύναμη, όταν έκαναν έργα, κι ακού­ ρ α σ τ α τ α π ό δ ι α τ ο υ δ υ ν α τ ο ύ θεού" κ ι α π ' τ ο υ ς ώ μ ο υ ς τ ο υ ήταν εκατό κ ε φ ά λ ι α φιδιού, φοβερού δράκοντα, με σ κ ο τ ε ι ­ νές γ λ ώ σ σ ε ς γ λ ε ί φ ο ν τ α ς , κ ι α π ' τ α μ ά τ ι α του σ τ α θ α υ μ α ­ στά του κ ε φ ά λ ι α κ ά τ ω α π ' τ α φρύδια σπιθοβολούσε φ ω τ ι ά " κ ι α π ' όλα τ α κ ε φ ά λ ι α κ α ι γ ό τ α ν φ ω τ ι ά κ α θ ώ ς κ ο ί τ α ζ ε " κ α ι φ ω ν έ ς ή τ α ν σ ' όλα τ α φοβερά κ ε φ ά λ ι α α φ ή ν ο ν τ α ς κ α θ ε α ν ε ί π ω τ η μιλιά" γ ι α τ ί άλλοτε μιλούσαν, π ο υ ο ι θεοί κ α τ α ­ λ ά β α ι ν α ν , ά λ λ ο τ ε σ α ν π ο λ υ μ ο υ γ κ ά ν ι σ τ ο ς τ α ύ ρ ο ς , μ ' ορμή ασυγκράτητη, αγέρωχη φ ω ν ή , κι άλλοτε σα λιονταριού μ' ακατάσχετη ψυχή κι άλλοτε μοιάζοντας με κουτάβια, θαυ­ μαστά να τ' ακούς, κι άλλοτε σφύριζε κι αντηχούσαν τα μακριά βουνά. Και θα ' τ α ν π ρ ά γ μ α απολέμητο κείνη τη μέρα

κι

βασίλευε,

αυτός

στους

αν κοφτερός

θνητούς δεν τ ο ν

και

στους

αθάνατους

καταλάβαινε

ο

θα

πατέρας

τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν κ α ι τ ω ν θ ε ώ ν . Και σκληρά βρόντησε κ α ι βαριά κ α ι γ ύ ρ ω η γη φ ρ ι χ τ ά κράτησε κι ο π λ α τ ύ ς ουρανός π ά ν ω και το κ ύ λ η μ α του Ωκεανού κ α ι τα τάρταρα της γης.

81

ΗΣΙΟΔΟΣ

82

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Και κ ά τ ω α π ' τ ' α θ ά ν α τ α π ό δ ι α τ ρ α ν τ α ζ ό τ α ν ο Ό λ υ μ π ο ς κ α θ ώ ς ο βασιλιάς σ η κ ω ν ό τ α ν κι αντιβογκούσε η γ η . Κι α π ' τ α δυο τ ο υ ς π ύ ρ α ε ί χ ε κ υ ρ ι έ ψ ε ι τ ο μ α υ ρ ο γ ά λ α ζ ο π ό ν τ ο , βροντής κ ι α σ τ ρ α π ή ς κ α ι φ ω τ ι ά ς α π ' α υ τ ό τ ο τ έ ρ α ς κ ι ανεμοστρόβιλων κ α ι φλογερού κ ε ρ α υ ν ο ύ . Κι έβραζε όλη η γ η κ ι ο ουρανός κ ι η θ ά λ α σ σ α " κ α ι μ α ί ν ο ν τ α ν σ τ ι ς α κ τ έ ς γ ύ ρ ω π α ν τ ο ύ μ α κ ρ ι ά κ ύ μ α τ α σ τ η ν ορμή τ ω ν α θ α ν ά τ ω ν κ α ι σηκώθηκε ασταμάτητο

τράνταγμα*

έτρεμε ο Άδης,

που

κυβερνάει τους α π ο κ ά τ ω νεκρούς, κι οι Τιτάνες κ ά τ ω στον Τ ά ρ τ α ρ ο , π ο υ ε ί ν α ι γ ύ ρ ω σ τ ο ν Κρόνο, α π ' τ ο ν α τ ε λ ε ί ω τ ο βρόντο κ α ι τ η ν π ι κ ρ ή μ ά χ η . Κ ι ο Δ ί α ς ό τ α ν ύ ψ ω σ ε τ η ν ορμή τ ο υ , π ή ρ ε τ α ό π λ α τ ο υ , τη

βροντή κ α ι τ η ν α σ τ ρ α π ή κ α ι τ ο ν κ α π ν ε ρ ό κ ε ρ α υ ν ό ,

χτύπησε α π ' τον Όλυμπο πηδώντας" κ α ι γ ύ ρ ω του έ κ α ψ ε όλα τ α θ α υ μ α σ τ ά κ ε φ ά λ ι α τ ο υ φ ο β ε ρ ο ύ τ έ ρ α τ ο ς . Κ α ι ο τ α ν τον δάμασε χ τ υ π ώ ν τ α ς τον μ α σ τ ι γ ω τ ά , κομμένος σ ω ρ ι ά ­ σ τ η κ ε κ α ι σ τ έ ν α ζ ε η π ε λ ώ ρ ι α γ η . Και φ λ ό γ α από τέτοιο ά ρ χ ο ν τ α κ ε ρ α υ ν ω μ έ ν ο τ ι ν ά χ τ η κ ε σ τ ο υ βουνού τ α σ κ ο τ ε ι ν ά , π ε τ ρ ω τ ά φ α ρ ά γ γ ι α , όταν χτυπήθηκε. Και πολλή τ ε ρ ά σ τ ι α καιγόταν γη με θαυμαστό ατμό κι έλιωσε σαν καλάι στην τέχνη τ ω ν μαστόρων σε καλοτρυπημένες χοάνες ζ ε σ τ α μ έ ν ο , ή σ α σίδερο, π ο υ ε ί ν α ι τ ο π ι ο γ ε ρ ό , π ο υ σ τ ο υ β ο υ ν ο ύ τ α φ α ρ ά γ γ ι α δαμασμένο με καυτερή φ ω τ ι ά λιώνει στη θεϊκή γη με την τέχνη του

Ηφαίστου. Έ τ σ ι έλιωνε η γη στη

λάμψη της καιγόμενης

φωτιάς.

Και τον έριξε

με

ψυχή

θολωμένη στον π λ α τ ύ Τάρταρο. Α π ' τ ο ν Τ υ φ ω έ α ε ί ν α ι η υ γ ρ ή ορμή τ ω ν α ν έ μ ω ν , ε κ τ ό ς α π ' τ ο Νότο κ α ι τ ο Β ο ρ ι ά κ α ι τ ο ν Α ρ γ έ σ τ η Ζ έ φ υ ρ ο " α υ τ ο ί είναι θεϊκοί στη

γενιά,

στους θνητούς μεγάλο

καλό"

οι

άλλοι αραιοί φ υ σ ά ν ε τη θάλασσα" άλλοι π έ φ τ ο υ ν στον ο­ μιχλώδη πόντο, μεγάλο κακό στους θνητούς, μαίνονται σ' άγρια θύελλα" κι έτσι κι α λ λ ι ώ ς φ υ σ ά ν ε και σκορπάνε τα π λ ο ί α κ α ι π ν ί γ ο υ ν τ ο υ ς ν α ύ τ ε ς " κ ι α π ' τ ο κ α κ ό δεν υ π ά ρ χ ε ι

83

ΗΣΙΟΔΟΣ

84

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

βοήθεια σ τ ο υ ς ά ν τ ρ ε ς , π ο υ τ ο υ ς α π ά ν τ η σ α ν σ τ ο ν π ό ν τ ο κ ι άλλοι π ά ν ω στην άπειρη λουλουδάτη γ η κ α τ α σ τ ρ έ φ ο υ ν τ ' αγαπημένα έργα τ ω ν χαμογέννητων α ν θ ρ ώ π ω ν γεμίζοντας την σκόνη κ α ι π ι κ ρ ή βουή. Κ ι ό τ α ν ο ι μ α κ ά ρ ι ο ι θεοί τ έ λ ε ι ω σ α ν τ ο μόχθο τ ο υ ς κ α ι χώρισαν

με τους Τιτάνες τ' α ξ ι ώ μ α τ α

βίαια, τότε π ι α

π α ρ α κ ι ν ο ύ σ α ν ν α βασιλεύει κ α ι ν α κ υ β ε ρ ν ά ε ι μ ε τ η ν ορμήνεια της Γαίας τον Ολύμπιο π α ν ό π τ η Δ ί α στους α θ ά ν α ­ τους" κ ι α υ τ ό ς τ ο υ ς μ ο ί ρ α σ ε τ ' α ξ ι ώ μ α τ α . Κι ο Δίας ο βασιλιάς τ ω ν θεών π ρ ώ τ η έκανε γ υ ν α ί κ α του

84

τη Μήτη που ήξερε τα πιο πολλά στους θεούς κ α ι

στους θνητούς ανθρώπους. Ό τ α ν όμως ήταν τη θεά γ λ α υ κ ο μ ά τ α Α θ η ν ά να γ ε ν ν ή σ ε ι , τ ό τ ε δόλια ε ξ α π α τ ώ ν τ α ς το νου της με ξ ε γ ε λ α σ τ ι κ ά λόγια τ η ν έριξε στην κοιλιά τ ο υ 8 5 με τ η ν ορμήνεια τ η ς Γ α ί α ς κ α ι του έναστρου Ουρανού. Α υ τ ό τον συμβούλεψαν, άλλος τη βασιλική τιμή να μην π ά ρ ε ι α ν τ ί γ ι α τους α ι ώ ν ι ο υ ς θεούς. Γ ι α τ ί α π ' αυτήν ή τ α ν π ε π ρ ω ­ μένο να γ ε ν ν η θ ο ύ ν π α ι δ ι ά π ο λ ύ μ υ α λ α " π ρ ώ τ η η κ ό ρ η η γλαυκομάτα

Τριτογένεια

που

έχει

ίδια

με

τον

πατέρα

ορμή κ α ι σ ο φ ή β ο υ λ ή κ α ι μ ε τ ά γ ι ο β α σ ι λ ι ά τ ω ν θ ε ώ ν κ α ι τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν ήταν να γεννήσει, με καρδιά πολυδύναμη" αλλά ο Δίας πριν να γίνει αυτό την έριξε στην κοιλιά του, γ ι α να τον συμβουλεύει η θεά το καλό και το κακό. Δεύτερη πήρε τη λαμπρή θ έ μ ι δ α , που γέννησε τις Ώ­ ρες, τ η ν Ε υ ν ο μ ί α κ α ι τ η Δ ί κ η κ α ι τ η ν α ν θ η ρ ή Ε ι ρ ή ν η , π ο υ φροντίζουν τα έργα στους θνητούς ανθρώπους,

και τις

Μοίρες, π ο υ τους έ δ ω σ ε πολλή τ ι μ ή ο νοητής Δ ί α ς , τ η ν Κ λ ω θ ώ κ α ι τ η Λ ά χ ε σ η κ α ι τ η ν Ατροπο, που δίνουν στους θνητούς ανθρώπους να έχουν το καλό κ α ι το κ α κ ό . Και τρεις η

Ευρυνόμη γέννησε ομορφομάγουλες Χάρι­

τες, του Ωκεανού η κόρη, που έχει π ο λ υ α γ α π η τ ό π α ρ ά σ τ η ­ μα, την Αγλαΐα κ α ι την Ευφροσύνη και τη χαριτωμένη

85

ΗΣΙΟΔΟΣ

86

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Θαλία' από α υ τ ώ ν τα βλέφαρα ο έρωτας κυλούσε κ α θ ώ ς κοιτούσαν ο λυσομέλης' κι ωραία κ ά τ ω α π ' τα φρύδια κοιτάνε. Και σ τ η ν κλίνη αυτός της πολύτροφης Δήμητρας ήρθε, που γέννησε τη λευκοχέρα Περσεφόνη, που ο Αϊδωνέας την ά ρ π α ξ ε α π ' τη μητέρα της" κ α ι του τ η ν έδωσε ο νοητής Δίας. f

Και π ά λ ι τη Μνημοσύνη α γ ά π η σ ε την ομορφομάλλα κι

α π ' αυτήν οι χρυσοδιάδημες γεννήθηκαν Μούσες οι εννιά, που τους άρεσαν τα γ ε ύ μ α τ α κι η τέρψη του τραγουδιού. Κι η Λ η τ ώ τον Α π ό λ λ ω ν α και τη

βελόχαρη Ά ρ τ ε μ η ,

π ο θ η τ ό γ ό ν ο π ά ν ω α π ' όλους τ ο υ ς Ο υ ρ α ν ί ω ν ε ς , γ έ ν ν η σ ε στου αιγιδοκράτη Δία την α γ ά π η σμιγμένη. Και πιο τ ε λ ε υ τ α ί α την Ή ρ α θαλερή του έκανε ομόκλινη' κι αυτή την Ή β η και τον Άρη και τ η ν Ειλείθυια γέννησε σμιγμένη στην α γ ά π η με το βασιλιά τ ω ν θεών και τ ω ν ανθρώπων. Κ ι α υ τ ό ς ο ίδιος α π

το κ ε φ ά λ ι του τη γ λ α υ κ ο μ ά τ α

Αθηνά τη φοβερή πολεμογέρτα, στρατοφόρα α κ α τ α π ό ν η ­ τη δέσποινα, π ο υ οι κρότοι της άρεσαν κι οι πόλεμοι κι οι μάχες, κι η Ή ρ α τον ξακουστό Ή φ α ι σ τ ο χωρίς να σμίξει στην α γ ά π η γέννησε, και θ ύ μ ω σ ε κ α ι μάλωσε με τον ομόκλινό

της,

απ

όλους α ν ώ τ ε ρ ο

στα τεχνάσματα τους

Ουρανίωνες. Κι απ

την Αμφιτρίτη κ α ι τον πολύχτυπο Γεοσείστη ο

Τρίτωνας ο πλατυδύναμος γεννήθηκε ο μεγάλος, που της θάλασσας τον πυθμένα έχοντας κοντά στην α γ α π η μ έ ν η μητέρα κ α ι τον άρχοντα πατέρα κατοικεί χρυσά δ ώ μ α τ α , φοβερός θ ε ό ς . Κ α ι σ τ ο ν Ά ρ η τ ο ν α σ π ι δ ο σ π ά σ τ η η Κ υ θ έ ρ ε ι α γ έ ν ν η σ ε τ ο Φόβο κ α ι τ ο Δ ε ί μ ο τ ο υ ς φ ο β ε ρ ο ύ ς , π ο υ κ λ ο ν ί ­ ζουν τ ω ν α ν τ ρ ώ ν τις π υ κ ν έ ς φ ά λ α γ γ ε ς στον παγερό πόλεμο με τον πορθητή Άρη, κ α ι την Αρμονία, που ο περίψυχος

87

ΗΣΙΟΔΟΣ

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

Κάδμος έ κ α ν ε ομόκλινή. Κ α ι στο Δ ί α η Μ α ί α η κ ό ρ η τ ο υ Ά τ λ α ν τ α γ έ ν ν η σ ε τ ο ν ξακουσμένο Ερμή, τον κήρυκα τ ω ν α θ ά ν α τ ω ν ,

σ ε ιερή

κλίνη ανεβαίνοντας. Κι η Σ ε μ έ λ η η κ ό ρ η τ ο υ Κ ά δ μ ο υ γ έ ν ν η σ ε λ α μ π ρ ό γ ι ο σμίγοντας στην α γ ά π η , τον πολυεύφραντο Διόνυσο, αθάνατον θνητή

-

κ α ι τ ώ ρ α ε ί ν α ι κ ι ο ι δύο θ ε ο ί .

Κι η Α λ κ μ ή ν η γ έ ν ν η σ ε τη βία του Ηρακλή σ μ ί γ ο ν τ α ς στην α γ ά π η με το συννεφοσυνάχτη Δία. Και την Αγλαΐα ο Ή φ α ι σ τ ο ς , ο ξακουστός κουτσός, τ η ν τελευταία α π ' τις Χάριτες

86

έκανε θαλερή ομόκλινή του.

Κι ο χρυσομάλλης Διόνυσος την ξανθή Αριάδνη, τ η ν κόρη τ ο υ Μ ί ν ω α , έ κ α ν ε θ α λ ε ρ ή ο μ ό κ λ ι ν ή τ ο υ κ ι α υ τ ή α θ ά ­ ν α τ η κ ι α γ έ ρ α σ τ η τ η ν έ κ α ν ε ο γ ι ο ς τ ο υ Κρόνου. Και την

Ήβη

της

ομορφόσφυρης

Αλκμήνης

ο

γερός

γιος, η δύναμη του Η ρ α κ λ ή , τ ε λ ώ ν τ α ς τους βαριούς ά­ θλους τ ο υ , τ η ν κόρη του μ ε γ ά λ ο υ Δ ί α κ α ι τ η ς χρυσοπέδιλης Ή ρ η ς , σ ε β α σ τ ή τ η ν έκανε ομόκλινή του στο χιονισμένο Ό λ υ μ π ο , ο ε υ τ υ χ ι σ μ έ ν ο ς , π ο υ μ ε γ ά λ ο έργο σ τ ο υ ς α θ ά ν α ­ τους κ α τ ο ρ θ ώ ν ο ν τ α ς κ α τ ο ι κ ε ί ατάραχος κ ι α γ έ ρ α σ τ ο ς όλες του τις μέρες. Και στον ακούραστο Ή λ ι ο γέννησε η ξακουστή Ωκεανίνα η Περσηίδα τ η ν Κίρκη κ α ι το βασιλιά Α ι ή τ η . Κι ο Α ι ή τ η ς ο γιος του α ν θ ρ ω π ο λ ά μ π η Ή λ ι ο υ τ η ν κόρη τ ο υ Ωκεανού του τέλειου ποταμού πήρε γ υ ν α ί κ α , με τις βουλές τ ω ν θ ε ώ ν , τ η ν ο μ ο ρ φ ο μ ά γ ο υ λ η Ι δ υ ί α . Κ ι α υ τ ή τ η ν ομορφόσφυρη Μήδεια στην α γ ά π η 8 7 του γέννησε από κ ά τ ω δαμασμένη, γ ι α τη χρυσή Αφροδίτη. Κι εσείς τ ώ ρ α χαίρετε, εσείς που έχετε τα δ ώ μ α τ α του Ολύμπου κι εσείς νησιά κ α ι ήπειροι κι ο αλμυρός α ν ά μ ε σ α πόντος. Τ ώ ρ α τ ω ν θεϊσσών το φύλο τραγουδήστε, γλυκόλογες Μούσες

Ολυμπιάδες,

κόρες του

89

αιγιδοκράτη Δία,

ΗΣΙΟΔΟΣ

90

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

όσες κ ο ν τ ά σ ε θ ν η τ ο ύ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς ξ α π λ ω μ έ ν ε ς α θ ά ν α τ ε ς γ έ ν ν η σ α ν π α ι δ ι ά όμοια σ τ ο υ ς θ ε ο ύ ς . Η Δ ή μ η τ ρ α τ ο ν Π λ ο ύ τ ο γ έ ν ν η σ ε , η θ ε ϊ κ ό τ α τ η θ ε ά , με τον ή ρ ω α Ιάσιο σ μ ί γ ο ν τ α ς σ τ η γ λ υ κ ι ά α γ ά π η σ ε τ ρ ι σ α λ έ τριστο χ ω ρ ά φ ι , στον πλούσιο τόπο της Κρήτης, τον ευγε­ νή, που πάει στη στεριά και στα π λ α τ ι ά ν ώ τ α της θάλασ­ σας παντού

-

κ α ι σ ' όποιον τ ο ν α π α ν τ ή σ ε ι κ α ι σ ' ό π ο ι ο υ

έρθει τ α χ έ ρ ι α , τ ο ν κ ά ν ε ι π λ ο ύ σ ι ο κ α ι π ο λ λ ά τ ο υ δ ί ν ε ι αγαθά. Κ α ι σ τ ο ν Κάδμο η Α ρ μ ο ν ί α , η κόρη τ η ς χ ρ υ σ ή ς Α φ ρ ο ­ δίτης, την Ι ν ώ και τη Σεμέλη και τ η ν ομορφομάγουλη Α γ α υ ή κ α ι την Αυτονόη, που πήρε ο μακρυμάλλης Αρισταίος γέννησε και τον Πολύδωρο στην ομορφοστεφάνωτη Θήβα. Κ ι η κόρη τ ο υ Ω κ ε α ν ο ύ , μ ε τ ο δ υ ν α τ ό ψ υ χ ο Χ ρ υ σ ά ο ρ α σμιγμένη στην α γ ά π η της πολύχρυσης Αφροδίτης, η Καλλιρόη γ έ ν ν η σ ε γ ι ο τ ο ν π ι ο ισχυρό α π ' όλους τ ο Γ η ρ υ ό ν η , που τον σ κ ό τ ω σ ε η βία του Ηρακλή γ ι α τ ι ς στριφτόποδες αγελάδες στην περιρεόμενη Ερύθεια. Και

στον

Τιθωνό

η

Ηώς

γέννησε

το

χαλκοντυμένο

Μέμνονα το βασιλιά τ ω ν Αιθιόπων κ α ι τον άρχοντα Ημαθ ί ω ν α . Και κ ά τ ω α π ' τον Κέφαλο γέννησε λαμπρό γιο, το δ υ ν α τ ό Φ α έ θ ο ν τ α , ά ν τ ρ α όμοιο σ τ ο υ ς θ ε ο ύ ς . Α υ τ ό ν ό τ α ν ή τ α ν νέο τ ρ υ φ ε ρ ό λ ο υ λ ο ύ δ ι τ η ς δ ο ξ α σ τ ή ς ν ι ό τ η ς , π α ι δ ί μ ε απαλές σκέψεις η χαμογελαστή Αφροδίτη τον άρπαξε κ α ι τ ο ν σ ή κ ω σ ε κ α ι σ τ ο υ ς ιερούς ν α ο ύ ς τ η ς φ ύ λ α κ α σ τ η ν ύ χ τ α τον έκανε, θεϊκό π ν ε ύ μ α . Και τ η ν κόρη τ ο υ Α ι ή τ η του διόθρεφτου βασιλιά, ο γιος τ ο υ Αίσονα μ ε τ ι ς βουλές τ ω ν α ι ώ ν ι ω ν θ ε ώ ν τ η ν πήρε α π ' τον

Αιήτη,

εκτελώντας τους

βαριούς

άθλους του,

που

πολλούς τους του πρόσταξε ο μεγάλος υπερήφανος βασι­ λιάς, ο αλαζονικός Πελίας κ α ι ανόσιος, βαρύεργος. Α υ τ ο ύ ς εκτελώντας έφτασε στην Ιωλκό, πολύ μοχθώντας, π ά ν ω σε

91

ΗΣΙΟΔΟΣ

92

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

γρήγορο κ α ρ ά β ι π α ί ρ ν ο ν τ α ς τ η ν π α ι χ ν ι δ ο μ ά τ α κόρη ο γιος του Αίσονα κ α ι την έκανε θαλερή του ομόκλινή. Κι αυτή δαμασμένη κ ά τ ω α π ' τον Ιάσονα, τον ποιμένα του λαού, γέννησε το γιο Μήδειο, που σ τ α βουνά ανάθρεψε ο Χ ε ί ρ ω ­ ν α ς ο γ ι ο ς τ η ς Φ ι λ λ ύ ρ α ς · κ α ι τ ο υ Δ ί α τ ο σχέδιο π ρ α γ μ α ­ τώθηκε. Και του Νηρέα οι κόρες, τ ο υ θ α λ α σ σ ι ν ο ύ γ έ ρ ο ν τ α , η Ψ α μ ά θ η το Φώκο γέννησε η θ ε ϊ κ ό τ α τ η θεά σ τ η ν α γ ά π η του Αιακού γ ι α τη χρυσή Αφροδίτη, κι α π ' τον δαμασμένη η θεά Θέτη η αργυρόποδη

88

Πηλέα

γέννησε τον Αχιλ­

λέα το φαλαγγομάχο, λιονταρόψυχο. Και τον Αινεία γέννησε η ομορφοστέφανη Κυθέρεια με τον ήρωα Αγχίση σμιγμένη στην α γ ά π η στις κορυφές της πολύπτυχης δασωμένης Ίδης. Και η Κίρκη, η κόρη τ ο υ Ή λ ι ο υ , γ ι ο υ του Τ π ε ρ ί ο ν α , γέννησε στην α γ ά π η του καρτερόψυχου Οδυσσέα τον Άγριο κ α ι το Λ α τ ί ν ο τον άψογο κ α ι ισχυρό. Και τον Τηλέγονο γέννησε γ ι α τη χρυσή Αφροδίτη. Κι αυτοί πολύ μακριά, β α θ ι ά σ τ α ιερά ν η σ ι ά , σ ' όλους ξ α κ ο υ σ μ έ ν ο υ ς Τ υ ρ ρ η ν ο ύ ς βασίλευαν. Κ α ι το Ν α υ σ ί θ ο ο 8 9 με τ ο ν Ο δ υ σ σ έ α η Κ α λ υ ψ ώ η θ ε ϊ κ ό ­ τ α τ η θ ε ά 9 0 γέννησε κ α ι το Ναυσίνοο σμίγοντας στη γ λ υ κ ι ά αγάπη. Αυτές κοντά σε θνητούς ανθρώπους ξ α π λ ω μ έ ν ε ς αθάνα­ τ ε ς γ έ ν ν η σ α ν π α ι δ ι ά όμοια σ τ ο υ ς θ ε ο ύ ς . Κ α ι τ ώ ρ α τ ο φ ύ λ ο τ ω ν γυναικών τραγουδήστε, γλυκόλογες91, μ π ι ά δ ε ς , κόρες του α ι γ ι δ ο κ ρ ά τ η Δ ί α .

93

Μούσες Ολυ­

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Το

Έργα

και

Ήμέραι

είναι

συμβουλευτικό-διδακτικό

έπος, π ο υ απευθύνεται στον ά μ υ α λ ο αδελφό τ ο υ ποιητή, τον Π έ ρ σ η , π ρ ό σ ω π ο ί σ ω ς π ρ α γ μ α τ ι κ ό . Σ τ ο έργο α υ τ ό , μ ε σ τ ό λ α ο γ ρ α φ ι κ ώ ν π λ η ρ ο φ ο ρ ι ώ ν , έρχεται σ τ ο προσκήνιο ο κ ό σ μ ο ς τ ω ν φ τ ω χ ώ ν γ ε ω ρ γ ώ ν και ναυτικών, ο κ α θ η μ ε ­ ρινός τους μόχθος, τα β ά σ α ν α τ ο υ ς . Ο Η σ ί ο δ ο ς είναι γ ν ώ ­ σ τ η ς της αγροτικής ζ ω ή ς , τ ω ν καλλιεργειών, τ ω ν κ α τ ά λ ­ ληλων καιρικών συνθηκών, τ ω ν γ ε ω ρ γ ι κ ώ ν εργαλείων, της συγκομιδής και της ναυτιλίας. Ό τ α ν ο γερανός π ε τ ά π ρ ο ς το Ν ό τ ο , θα φέρει σ ο δ ε ι ά . Ό τ α ν ο κούκος κ ε λ α η δ ά σ τ α φύλλα της βελανιδιάς, ο γ ε ω ρ γ ό ς πρέπει να ο ρ γ ώ σ ε ι . Γ ν ω ­ ρίζει τις καλοκαιρινές μέρες π ο υ ο τ ζ ί τ ζ ι κ α ς κ ε λ α η δ ά και το κρασί είναι το καλύτερο της χρονιάς.

Γνωρίζει ότι η

θ ά λ α σ σ α είναι γαληνεμένη, όταν οι γλάροι αφήνουν σ η μ ά ­ δια σ τ ο νερό. Ο ίδιος δηλώνει ότι π ρ ο τ ι μ ά τη γη, αλλα λεει στους φ τ ω χ ο ύ ς ότι μπορούν να κερδίσουν χ ρ ή μ α τ α και α π ό τη θ ά λ α σ σ α . Οι ιδέες π ο υ ιδιαίτερα π ρ ο β ά λ λ ο ν τ α ι είναι η δικαιοσύ­ νη, η εντιμότητα και η ευγένεια. Ο ποιητής στηρίζει τις απόψεις του π α ρ α θ έ τ ο ν τ α ς θελκτικούς μύθους, ό π ω ς α υ τ ό ς τ ο υ γερακιού και τ ο υ αηδονιού, στηλιτεύοντας την κ ο ι ν ω ­ νική αδικία και κ α τ α γ γ έ λ λ ο ν τ α ς την αυθαιρεσία και τη βία τ ω ν α ρ χ ό ν τ ω ν , τ ο μύθο της Π α ν δ ώ ρ α ς , θυμίζοντας σ τ ο ν απλό ά ν θ ρ ω π ο ότι π ά ν τ α υπάρχει η υπομονή και η ελπίδα.

97

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Σ τ α Έργα και Ήμεραι η ζ ω ή π α ρ ο υ σ ι ά ζ ε τ α ι ως αδιά­ κοπη πάλη α ν ά μ ε σ α σ τ ο δίκαιο και το άδικο. έντιμη

εργασία

μπορεί

να

συμβάλλει

στο

Μόνο η

θρίαμβο

του

καλού και στην ανακούφιση τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν . Α υ τ ό ς είναι ο διδακτικός πυρήνας τ ο υ έργου. Η μορφή του Δ ί α , σ υ ­ ντρόφου της Δίκης, δίνει το σ τ ί γ μ α της ποίησης του" δεν πρόκειται για το θεό τ ω ν ομηρικών ε π ώ ν , αλλά για δύναμη με πνευματική

υπόσταση,

που

υποτάσσεται

στην

ηθική

α ν α γ κ α ι ό τ η τ α . Ο Δ ί α ς είναι αυτός που προσφέρει π ά ν τ α παρηγοριά

στους

αδύναμους

και

τιμωρεί τους

άδικους.

« Γ ι α τ ί τρεις φορές μύριοι είναι π ά ν ω στην πολύτροφη γη του Δ ι α αθάνατοι φύλακες τ ω ν θνητών α ν θ ρ ώ π ω ν » ( σ τ . 252-5).

98

ΚΕΙΜΕΝΟ-MET ΑΦΡΑΣΗ

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

100

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

Μ ο ύ σ ε ς 1 α π ' την Πιερία 2 , π ο υ δ ο ξ ά ζ ε τ ε μ ε τ ρ α γ ο ύ δ ι α , ελάτε, λέγετε τ ο Δ ί α , τον π α τ έ ρ α σ α ς υμνώντας. Α π ' αυτόν οι θνητοί ά ν θ ρ ω π ο ι ίδια είναι ά σ η μ ο ι ή ξακουσμένοι, γ ν ω ­ στοί ή ά γ ν ω σ τ ο ι , κ α τ ά τη θέληση τ ο υ μεγάλου Δ ί α . Γιατί εύκολα δίνει δύναμη, κι εύκολα το δυνατό τυραννάει 3 και εύκολα τον περίφαντο μικραίνει και μεγαλώνει τον αφανή κι εύκολα ισάζει το σ τ ρ ε β λ ό και τον υπερήφανο κάνει ο ψηλοβρόντης 4 Δ ί α ς , π ο υ κατοικεί σ τ α πιο ψηλά δ ώ μ α τ α . Ε π ά κ ο υ σ ε βλέποντας κι α κ ο ύ γ ο ν τ α ς , και δίκαια ί σ α ζ ε τις κρισοδικίες εσύ κ ι ε γ ώ σ τ ο ν Π έ ρ σ η 5 αλήθειες θ α π ω . Δεν ήταν 6 λοιπόν μια η γενιά τ ω ν Ε ρ ί δ ω ν 7 , αλλά π ά ν ω στη γη είναι δ ύ ο ' τη μια θα την παίνευε όποιος την κ α τ α ­ λάβαινε, η άλλη είναι για κατάκριση" έχουν αντίθετη φ ύ σ η . Γιατί η μια τον κ α κ ό π ό λ ε μ ο και την αμάχη σ η κ ώ ν ε ι , η καταραμένη

-

κανένας δεν την α γ α π ά ε ι θνητός, α λ λ ' α π '

ανάγκη κ α τ ά τις βουλές τ ω ν α θ α ν ά τ ω ν τιμούν τη β α ρ ι ά Έ ρ ι δ α . Την άλλη π ρ ώ τ η γέννησε η σκοτεινή Ν ύ χ τ α , και την έ β α λ ε ο ψηλόθρονος γιος τ ο υ Κ ρ ό ν ο υ , π ο υ κατοικεί 8

στον αιθέρα, στις ρίζες της γ η ς ' και είναι καλύτερη πολύ για τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς . Αυτή και τον λειψό 9 ίδια ξυπνάει για δουλειά. Γιατί λαχταράει κανείς τη δουλειά τ ο υ , β λ έ π ο ν τ α ς τον ά λ λ ο 1 0 πλούσιο, π ο υ μ' όρεξη οργώνει και φυτεύει και φροντίζει το σπιτικό του" και ζηλεύει ο γείτονας το γείτονα

101

ΗΣΙΟΔΟΣ

102

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

που μ' όρεξη πάει στον πλούτο" κι αυτή είναι καλή για τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς η Έ ρ ι δ α , και μαλώνει ο κ ε ρ α μ έ α ς με τον κε­ ραμέα κι ο μ ά σ τ ο ρ α ς με το μ ά σ τ ο ρ α κι ο ζητιάνος λ α χ τ α ­ ράει την τύχη τ ο υ ζητιάνου κι ο τ ρ α γ ο υ δ ι σ τ ή ς τ ο υ τ ρ α γ ο υ ­ διστή. Κι εσύ Π έ ρ σ η , β ά λ ε τα α υ τ ά στην ψυχή σ ο υ " και να μη σ ο υ τ ρ α β ά ε ι την ψυχή α π ' τη δουλειά η κ α κ ό χ α ρ η Έ ρ ι δ α και ζ η τ ώ ν τ α ς μ α λ ώ μ α τ α , να κάθεσαι ν' ακούς στην α γ ο ρ ά . Γιατί λίγο τον νοιάζουν οι διαφορές κι η α γ ο ρ ά όποιον δεν έχει βιος για τη χρονιά τ ο υ στην εποχή τ ο υ , αυτό π ο υ φέρνει η γη, το σ π ό ρ ο 1 2 της Δ ή μ η τ ρ α ς . Ό τ α ν αυτόν το χ ο ρ τ ά σ ε ι ς , τις διαφορές και την α μ ά χ η

σ ή κ ω ν ε γ ι α τα

ξένα π ρ ά γ μ α τ α . Δ ε ύ τ ε ρ η πια φ ο ρ ά δε θα μπορείς αυτό να το κάνεις - λοιπόν ας λύσουμε ε δ ώ τη δ ι α φ ο ρ ά μ α ς με ίσες κρισοδικίες, π ο υ είν' α π ' το Δ ί α οι πιο καλές. Γιατί είχαμε μοιράσει την κληρονομιά μ α ς , αλλά τα πιο π ο λ λ ά τ' ά ρ π α ξ ε ς και τ α πήρες πολύ φ ο υ σ κ ώ ν ο ν τ α ς τ ο κ α μ ά ρ ι τ ω ν β α σ ι λ ι ά δ ω ν μ α ς τ ω ν δ ω ρ ο φ ά γ ω ν , π ο υ τ έ τ ο ι α δίκη τ ο υ ς αρέσει να δικάσουν.

Οι ανόητοι, δεν ξέρουν π ό σ ο είναι

πιο πολύ τ ο μισό α π ' τ ' ο λ ό κ λ η ρ ο 1 3 , ούτε π ό σ η ω φ έ λ ε ι α βρίσκεται στη μ ο λ ό χ α και στον α σ φ ό δ ε λ ο . Κρυμμένο κρατούν το βιος οι θεοί α π ' τους α ν θ ρ ώ ­ 14

πους , γιατί εύκολα και μια μόνο μ έ ρ α θα δούλευες και να 'χες για ένα χρόνο και χ ω ρ ί ς να δουλεύεις· κι α μ έ σ ω ς το τιμόνι π ά ν ω α π ' τον κ α π ν ό 1 5 θα κ ρ ε μ ο ύ σ ε ς και θα ' π α υ ε η δουλειά τ ω ν β ο δ ι ώ ν και τ ω ν γ ε ρ ώ ν μουλαριών. Α λ λ ά ο Δ ί α ς το 'κρυψε χ ο λ ω μ έ ν ο ς στην ψυχή τ ο υ , γιατί τον ε ξ α ­ π ά τ η σ ε ο στρεψόνοος Π ρ ο μ η θ έ α ς - γι' αυτό σ χ ε δ ί α σ ε γ ι α τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς β ά σ α ν α πικρά. Κι έκρυψε τη φ ω τ ι ά - α λ λ ' αυτήν πάλι ο ευγενής γιος τ ο υ Ι α π ε τ ο ύ 1 6 κλεμμένη α π ' το νοητή Δ ί α την έφερε στους α ν θ ρ ώ π ο υ ς σε κούφιο κ α λ ά μ ι κρυφά α π ' τον κεραυνόχαρο Δ ί α . Κ α ι σ ' αυτόν χ ο λ ω μ έ ν ο ς είπε ο συννεφοσυνάχτης Δ ί α ς : « Γ ι ε τ ο υ Ι α π ε τ ο ύ , π ο υ γ ν ώ -

103

ΗΣΙΟΔΟΣ

104

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

ση α π ' όλους έχεις πιο πολλή, χαίρεσαι π ο υ 'κλεψες τη φ ω τ ι ά και μου ξ ε γ έ λ α σ ε ς το νου, για σένα μεγάλο κ α κ ό και

για

τους

μελλούμενους

ανθρώπους·

σ'

αυτούς

17

εγώ

α ν τ ά λ λ α γ μ α για τ η φ ω τ ι ά κακό θ α δ ώ σ ω , που όλοι θ α χαίρονται βαθιά τους μ' α γ ά π η α γ κ α λ ι ά ζ ο ν τ α ς το κ α κ ό τους». Έ τ σ ι είπε" και δυνατά γ έ λ α σ ε ο π α τ έ ρ α ς τ ω ν α ν θ ρ ώ ­ π ω ν και τ ω ν θεών. Κ α ι τον Ή φ α ι σ τ ο 1 8 π ρ ό σ τ α ξ ε τον ξ α ­ κ ο υ σ τ ό , ό σ ο πιο γ ρ ή γ ο ρ α , χ ώ μ α και νερό να ενώσει και σ' αυτό α ν θ ρ ώ π ο υ να βάλει φ ω ν ή και δύναμη και να μοιάζει στην όψη τις αθάνατες θεές, παρθένας ω ρ α ί α μορφή π ο λυαγάπητης· και την Α θ η ν ά το έργο να της μάθει, σ τ ο ν πολυστολισμένο ιστό να υφαίνει - και χάρη να της περιχύσει σ τ ο κεφάλι η χρυσή Α φ ρ ο δ ί τ η και το μαρτυρικό πόθο και τους καημούς που κόβουν τα μέλη"

και μ έ σ α να βάλει

αδιάντροπη σκέψη κι α π α τ η λ ό τ ρ ό π ο τον Ερμή π ρ ό σ τ α ­ ξ ε , τον π ε ρ α τ ά ρ η Α ρ γ ο φ ο ν ι ά 1 . Έ τ σ ι είπε" κι αυτοί υπάκουσαν σ τ ο βασιλιά Δ ί α , το γιο του Κ ρ ό ν ο υ , κι α μ έ σ ω ς α π ό χ ώ μ α έ π λ α σ ε ο ξ α κ ο υ σ τ ό ς Κουτσός

με σ ε β α σ τ ι κ ή παρθένα

ίδιο

ο μ ο ί ω μ α κ α τ ά τη

βουλή τ ο υ γιου τ ο υ Κρόνου" και την έ ζ ω σ ε και τη σ τ ό λ ι σ ε η θεά γ λ α υ κ ο μ ά τ α Αθηνά" και γ ύ ρ ω οι θεές Χ ά ρ ι τ ε ς και η δέσποινα Π ε ι θ ώ χ ρ υ σ ά περιδέραια σ τ ο μ α λ α κ ό λαιμό της έ β α λ α ν και γ ύ ρ ω οι ο μ ο ρ φ ο μ ά λ λ ε ς Ώ ρ ε ς τη σ τ ε φ ά ν ω σ α ν με ανοιξιάτικα λουλούδια" κι όλα τα στολίδια σ τ ο σ ώ μ α της ταίριαξε η Π α λ λ ά δ α Α θ η ν ά . Και μες σ τ α στήθη της ο π ε ρ α τ ά ρ η ς Α ρ γ ο φ ο ν ι ά ς ψέματα και ξ ε γ ε λ α σ τ ι κ ά λόγια κι α π α τ η λ ό τ ρ ό π ο έ φ τ ι α ξ ε κ α τ ά τις βουλές του β α ρ ύ χ τ υ π ο υ Δία" και μ έ σ α φωνή έβαλε ο κήρυκας τ ω ν θεών κι ο ν ό μ α σ ε αυτή τη γυναίκα

20

Π α ν δ ώ ρ α , γιατί όσοι έχουν στον Ό λ υ -

μπο δ ώ μ α τ α δ ώ ρ ο της έ δ ω σ α ν , κακό για τους ψ ω μ ο φ ά γ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς . Και όταν τον ο ξ ύ , ανίκητο δόλο π ρ α γ μ ά τ ω σ ε , στον Επιμηθέα έστειλε ο π α τ έ ρ α ς τ ο υ τον ξ α κ ο υ σ τ ό Α ρ γ ο -

105

ΗΣΙΟΔΟΣ

106

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

φονιά με το δ ώ ρ ο , το γ ρ ή γ ο ρ ο α γ γ ε λ ι ο φ ό ρ ο τ ω ν θ ε ώ ν κι ο Επιμηθέας δε σ κ έ φ τ η κ ε , π ω ς τ ο υ είπε ο Π ρ ο μ η θ έ α ς π ο τ έ δ ώ ρ ο να μην πάρει α π ' τον Ολύμπιο Δ ί α , αλλά να το ξαναστείλει π ί σ ω , μ ή π ω ς σ τ ο υ ς θνητούς κακό κανένα γί­ νει. Α υ τ ό ς ό μ ω ς μόλις το πήρε, όταν είχε πια το κ α κ ό , το κατάλαβε. Γιατί

πριν

ζούσαν

πάνω

στη

γη

οι

γενιές

των

α ν θ ρ ώ π ω ν 2 1 χωρίς ολότελα κ α κ ά και χ ω ρ ί ς το βαρύ μόχθο και τις μαρτυρικές α ρ ρ ώ σ τ ι ε ς , που έ δ ω σ α ν τις φροντίδες στους α ν θ ρ ώ π ο υ ς . Γιατί γ ρ ή γ ο ρ α μες σ τ α κ α κ ά οι ά ν θ ρ ω ­ ποι γερνάνε. Α λ λ ά η γυναίκα με τα χέρια της το μ ε γ ά λ ο κ ο ύ π ω μ α του πιθαριού β γ ά ζ ο ν τ α ς τα σκόρπισε" κι αυτή στους α ν θ ρ ώ π ο υ ς η σκέψη της έφερε πικρά β ά σ α ν α . Μόνη εκεί η Ελπίδα στον ά σ π α σ τ ο οίκο της έμεινε μ έ σ α κ ά τ ω α π ' τ α χείλη τ ο υ πιθαριού κ ι έ ξ ω δεν π έ τ α ξ ε " γιατί τ ο κ ο ύ π ω μ α π ρ ό λ α β ε τ ο υ πιθαριού και την κ ρ ά τ η σ ε κ α τ ά τις βουλές του συννεφοσυνάχτη Δ ί α . Και τ' άλλα α μ έ τ ρ η ­ τα β ά σ α ν α στους α ν θ ρ ώ π ο υ ς πλανιούνται" κι είναι γ ε μ ά τ η η γη κ α κ ά και γ ε μ ά τ η η θ ά λ α σ σ α " κι οι α ρ ρ ώ σ τ ι ε ς σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς την η μ έ ρ α , κι άλλες τη νύχτα μόνες τους έρχο­ νται φέρνοντας κ α κ ά στους θνητούς σ ι ω π η λ έ ς , γιατί τους πήρε τη φωνή ο νοητής Δ ί α ς . Έ τ σ ι δεν είναι τ ρ ό π ο ς να ξεφύγεις το νου τ ο υ Δ ί α 2 2 . Κι αν θέλεις, άλλο λόγο θα σ ο υ σ τ ρ ο γ γ υ λ έ ψ ω κ α λ ά και συνετά" κι εσύ β ά λ ' τον σ τ ο νου σ ο υ .

Π ω ς μαζί είναι

γεννημένοι οι θεοί και οι θνητοί ά ν θ ρ ω π ο ι . Τ ο χρυσό π ρ ώ τ α γένος τ ω ν λαλούμενων α ν θ ρ ώ π ω ν ο ι αθάνατοι έκαναν π ο υ έχουν στον Ό λ υ μ π ο δ ώ μ α τ α . Α υ τ ο ί ήταν τον καιρό του Κ ρ ό ν ο υ , όταν μ έ σ α στον ουρανό β α σ ί ­ λευε, σα θεοί ζ ο ύ σ α ν έχοντας ανέγνοιαστη ψυχή χ ω ρ ί ς ολότελα κόπους και πόνο κι ούτε τα φ ο β ε ρ ά γ ε ρ ά μ α τ α ήταν π ά ν ω τους, και π ά ν τ α ίδιοι σ τ α πόδια και σ τ α χέρια χαίρονταν σ τ α σ υ μ π ό σ ι α έ ξ ω α π ' όλα τ α κακά" και πέθαι-

107

ΗΣΙΟΔΟΣ

108

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

ναν σα δ α μ α σ μ έ ν ο ι α π ό τον ύπνο - κι όλα τα κ α λ ά τα ε ί χ α ν και κ α ρ π ό

έφερνε η

ζ ω ο δ ό τ ρ α γη

μόνη της πολύν και

ά φ θ ο ν ο ν κι αυτοί θέλοντας το ήσυχοι τα έργα τ ο υ ς μοιρά­ ζονταν μαζί με πολλά α γ α θ ά . Α λ λ ά όταν αυτό το γένος σ κ έ π α σ ε η γη π ο υ α γ ν ά , π ά ν ω στη γη, π ν ε ύ μ α τ α

23

ονομά­

ζονται κ α λ ά , π ρ ο σ τ ά τ ε ς α π ' τ α κ α κ ά , φύλακες τ ω ν θνητών α ν θ ρ ώ π ω ν αυτοί φυλάνε τις δίκες κι α π ' τα σ κ λ η ρ ά έ ρ γ α ντυμένοι ομίχλη και γ υ ρ ί ζ ο ν τ α ς όλη τη γη, π λ ο υ τ ο δ ό τ ε ς 2 4 , και πήραν αυτό βασιλικό προνόμιο. Δ ε ύ τ ε ρ ο γένος ύ σ τ ε ρ α πολύ πιο λίγο ευγενικό ασημένιο έκαναν όσοι έχουν δ ώ μ α τ α στον Ό λ υ μ π ο , με το χ ρ υ σ ό ούτε στη φύση όμοιο ούτε σ τ ο νου. Α λ λ ά ε κ α τ ό χρόνια το παιδί κοντά στην τιμημένη μ η τ έ ρ α τ ο υ α ν α τ ρ ε φ ό τ α ν π α ί ζ ο ν τ α ς , ολότελα π α λ α β ό , σ τ ο σπίτι τ ο υ . Α λ λ ά όταν πια μ ε γ ά λ ω ν ε και παλικάρι γινόταν, λίγο καιρό ζ ο ύ σ α ν , β ά σ α ν α τ ρ α β ώ ­ ντας με την αμυαλιά τ ο υ ς ' γιατί την ανόσια αλαζονεία δε μπορούσαν να κρατούν ο ένας α π ' τον άλλο μ α κ ρ ι ά , ούτε τους αθάνατους να λατρεύουν ήθελαν, ούτε να θυσιάζουν σ τ ω ν μ α κ ά ρ ι ω ν τους ιερούς β ω μ ο ύ ς , ό π ω ς είναι τ ο σ ω σ τ ό στους α ν θ ρ ώ π ο υ ς , κ α τ ά τον τ ό π ο τους. Α υ τ ο ύ ς μ ε τ ά ο Δ ί α ς ο γιος του Κρόνου τους ε ξ α φ ά ν ι σ ε χ ο λ ω μ έ ν ο ς , γιατί τιμές δεν έδιναν σ τ ο υ ς μακάριους θεούς, π ο υ έχουν τον Ό λ υ μ π ο . Αλλά όταν κι αυτό το γένος σ κ έ π α σ ε η γη αυτοί μακάριοι, κ ά τ ω α π ' τ η γη, α π ' τους θνητούς ο ν ο μ ά ζ ο ν τ α ι , δεύτεροι, ό μ ω ς κι αυτούς ακολουθεί τιμή. Ο π α τ έ ρ α ς Δ ί α ς άλλο τρίτο γένος λαλούμενων α ν θ ρ ώ ­ π ω ν χάλκινο έκανε, όχι όμοιο με το ασημένιο, α π ό μελίες, φ ο β ε ρ ό και β α ρ ύ - αυτούς τ ο υ Ά ρ η τους ένοιαζαν τα πονε­ μένα έ ρ γ α κι οι αλαζονείες· και ψωμί δεν έ τ ρ ω γ α ν , αλλά αδαμάντινη

25

είχαν ισχυρόφρονη ψυχή, α ζ ύ γ ω τ ο ί " και με­

γάλη βία κι ανέγγιχτα χέρια α π ' τους ώ μ ο υ ς τους φ ύ τ ρ ω ­ ναν π ά ν ω σ τ α σ τ ι β α ρ ά τους μέλη. Α υ τ ώ ν ήταν χάλκινα τ α όπλα, χάλκινα τα σπίτια και το χαλκό δούλευαν" και δεν

109

ΗΣΙΟΔΟΣ

110

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

ήταν το μαύρο σίδερο. Κι αυτοί α π ό τα ίδια τους τα χέρια δ α μ α σ μ έ ν ο ι πήγαν

στο

μουχλιασμένο

οίκο

του

παγερού

Ά δ η ανώνυμοι κι ο θ ά ν α τ ο ς , κι ας ήταν τ ρ ο μ α χ τ ι κ ο ί , τους πήρε ο μαύρος, κι ά φ η σ α ν το λ α μ π ρ ό φ ω ς τ ο υ ήλιου. Α λ λ ά όταν κι αυτό το γένος σ κ έ π α σ ε η γη, κι άλλο πάλι α κ ό μ α γένος τ έ τ α ρ τ ο στην π ο λ ύ τ ρ ο φ η γη ο Δ ί α ς ο γιος τ ο υ Κρόνου έκανε, πιο δίκαιο και πιο ευγενικό, τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν η ρ ώ ω ν το θείο γένος, π ο υ ο ν ο μ ά ζ ο ν τ α ι ημίθεοι, την π ρ ο η ­ γούμενη

μ α ς γενιά π ά ν ω

στην άπειρη

γη.

Κι αυτούς

ο

κακός π ό λ ε μ ο ς κι οι σκληρές συγκρούσεις, άλλους κ ά τ ω α π ' την εφτάπυλη Θ ή β α , τη γη τ ο υ Κ ά δ μ ο υ 2 6 , αφάνισε να πολεμάνε για τα κ ο π ά δ ι α τ ο υ

Ο ι δ ί π ο δ α κι άλλους σ τ α

κ α ρ ά β ι α π ά ν ω α π ' τον μ ε γ ά λ ο κόλπο της θ ά λ α σ σ α ς στην Τ ρ ο ί α πηγαίνοντας τους για την ο μ ο ρ φ ό μ α λ λ η Ελένη. Εκεί άλλους τ ο υ θανάτου τ ο τέλος σ κ έ π α σ ε και σ ' άλλους χ ω ­ ριστά α π ' τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς βιος και τ ό π ο υ ς δίνοντας ο Δ ί α ς ο γιος του Κρόνου τους έ β α λ ε ο π α τ έ ρ α ς να κατοικούν σ τ α π έ ρ α τ α της γ η ς . Κι αυτοί κατοικούν έχοντας ανέγνοιαστη ψυχή 27 σ τ α νησιά τ ω ν μ α κ ά ρ ι ω ν κοντά σ τ ο βαθύδινο Ω κ ε ­ ανό, ευτυχισμένοι ή ρ ω ε ς , π ο υ γι' αυτούς γλυκό σαν το μέλι κ α ρ π ό τρεις φορές το χρόνο θαλερό φέρνει η ζ ω ο δ ό τ ρ α γ η . Μ α κ ά ρ ι ε γ ώ μαζί να μην ήμουνα με τους π έ μ π τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς 2 8 , αλλά ή πριν να είχα πεθάνει ή μ ε τ ά να γεννιό­ μουν, γιατί τ ώ ρ α το γένος είναι σιδερένιο - ώ σ τ ε την η μ έ ρ α δε θα πάψουν α π ' τον κ ό π ο και τον πόνο, ούτε τη νύχτα να σ β ή ν ο υ ν κι οι θεοί θα τους δίνουν βαριά β ά σ α ν α

-

αλλά

ό μ ω ς και σ ' αυτούς θ α είναι ε ν ω μ έ ν α τ α κ α λ ά σ τ α κ α κ α . Κι ο Δ ί α ς θ' αφανίσει κι αυτό το γένος τ ω ν λαλούμενων α ν θ ρ ώ π ω ν , όταν φτάσουν να έχουν γκρίζους κ ρ ο τ ά φ ο υ ς στη γέννηση τους. Ο ύ τ ε ο π α τ έ ρ α ς θα είναι σαν τα παιδιά τ ο υ , ούτε τα παιδιά σαν τον π α τ έ ρ α τ ο υ ς , ούτε ο ξένος σαν το φιλοξενητή τ ο υ , ούτε ο σ ύ ν τ ρ ο φ ο ς σαν το σ ύ ν τ ρ ο φ ο , ούτε ο α δ ε ρ φ ό ς θα είναι φίλος, ό π ω ς πριν. Κ α ι μόλις θα

ill

ΗΣΙΟΔΟΣ

112

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

γερνάνε οι γονιοί, δε θα τους τιμάνε - και θα τους κ α τ η γ ο ­ ρούν β ρ ί ζ ο ν τ α ς τους με βαριά λόγια οι άθλιοι π ο υ δεν ξέρουν ούτε τ ω ν θεών το φ ό β ο

-

κι ούτε στους γέρους γ ο ­

νιούς τους ό σ α αυτοί τους ανάθρεψαν, θ' α ν τ α π ο δ ί δ ο υ ν το δικό τους βιος σ τ ο χέρι τ ο υ ς

-

κι ο ένας θα λεηλατεί την

πόλη τ ο υ άλλου. Κ α ι καμιά χάρη δε θα 'ναι για τον τη ρητή του όρκου τ ο υ και για το δίκαιο ούτε για το κ α λ ό , και πιο πολύ όποιον κάνει το κ α κ ό και το άδικο θα τ ι μ ή σ ο υ ν και το δίκιο θα 'ναι σ τ α χέρια - και σ ε β α σ μ ό ς δε θα υπάρχει" και θα βλάφτει ο κ α κ ό ς τον καλύτερο ά ν τ ρ α ρίχνοντας τ ο υ σ τ ρ ε β λ ά λόγια, και γι' α υ τ ά θα ορκίζεται. Κι ο φθόνος όλους τους άθλιους α ν θ ρ ώ π ο υ ς π α ρ ά φ ω ν ο ς , κ α κ ό χ α ρ ο ς θ' ακολουθεί, κ α κ ό μ ο ρ φ ο ς . Κ α ι τ ό τ ε πια στον Ό λ υ μ π ο α π ' -την π λ α τ ύ δ ρ ο μ η γη με τ' ά σ π ρ α τους π έ π λ α σ κ ε π ά ζ ο ν τ α ς την ω ρ α ί α μορφή τους σ τ ο φύλο τ ω ν α θ ά ν α τ ω ν θα πάνε εγκαταλείποντας τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς η Α ι δ ώ κι η Ν έ μ ε σ η - και θα μείνουν τα πικρά β ά σ α ν α σ τ ο υ ς θνητούς α ν θ ρ ώ π ο υ ς " κι α μ π ό δ ι σ μ α α π ' τ ο κ α κ ό δ ε θ α υπάρχει. Και τ ώ ρ α ένα μύθο 2 9 για τους βασιλιάδες θ α π ω , π ο υ τον νιώθουν κι αυτοί" έτσι μίλησε τα γεράκι σ τ ο ποικιλολαιμο αηδόνι, πολύ ψηλά σ τ α σύννεφα κ ρ α τ ώ ν τ α ς το α ρ ­ παγμένο σ τ α νύχια του" κι αυτό π α ρ α π ο ν ε μ έ ν α , σ τ α γ α μ ψ ά τρυπημένο νύχια θρηνούσε" και σ' αυτό δ ε σ π ο τ ι κ ά είπε: « Κ α κ ό μ ο ι ρ ο , τ ι λαλάς; Σ ε κρατάει τ ώ ρ α πολύ καλύτερος σου" εκεί θα π α ς , ό π ο υ σε π ά ω ε γ ώ , κι ας είσαι τ ρ α γ ο υ ­ διστής" και δείπνο μου θα σε κ ά ν ω , αν θ έ λ ω , ή θα σ' α φ ή σ ω , κι είναι ανόητος όποιος θέλει ν' αντιπαλεύει τ ο υ ς α ν ώ τ ε ρ ο υ ς του" γιατί και τη νίκη χάνει, κι εκτός α π ' τις ντροπές, τυραννιέται». Έ τ σ ι είπε τ ο γ ο ρ γ ό φ τ ε ρ ο γεράκι, το π λ α τ ύ φ τ ε ρ ο πουλί. Εσύ,

Π έ ρ σ η , άκουγε το δίκιο

30

και μην τρέφεις το

άδικο" γιατί το άδικο είναι κακό για το φ τ ω χ ό θνητό" ούτε κι ο ευγενής δε μπορεί να το β α σ τ ά ε ι και τον λυγάει το

113

ΗΣΙΟΔΟΣ

114

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

β ά ρ ο ς τ ο υ , όταν τ ο υ τύχουνε κ α κ ά - δ ρ ό μ ο ς προς τ ο άλλο -

είναι, π ρ ο σ π ε ρ ν ώ ν τ α ς , καλύτερος να π α ς σ τ ο δίκιο γιατί η δικαιοσύνη ξεπερνάει την υ π ε ρ β α σ ί α όταν φ τ ά σ ε ι σ τ ο τ έ ­ λος

-

μα ο ανόητος το μαθαίνει όταν το πάθει. Γιατί μ α ζ ί

τρέχει ο Ό ρ κ ο ς με τις σ τ ρ ε β λ έ ς δίκες. Κι οδύρεται η Δ ί κ η όταν σέρνεται, όπου την πάνε οι ά ν θ ρ ω π ο ι οι δ ω ρ ο φ ά γ ο ι και κρίνουν το δίκιο με σ τ ρ ε β λ έ ς δίκες. Κι αυτή ακολουθεί κλαίγοντας στην πόλη και σ τ ο υ ς τ ό π ο υ ς τ ο υ λαού ντυμένη ομίχλη, φέρνοντας κακό σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς π ο υ θα τη δ ι ώ ­ ξουν και δεν τη μοίρασαν ί σ α . Ό π ο ι ο ι ό μ ω ς τις κρισοδικίες σ τ ο υ ς ξένους και σ τ ο υ ς ντόπιους δίνουν ίσα και κ α θ ό λ ο υ α π ' το δίκιο δε βγαίνουν, α υ τ ώ ν η πόλη θάλλει κι ο λαός σ' αυτήν ανθίζει - η ειρήνη είναι στη γη τους ν ε ο τ ρ ό φ α και π ο τ έ σ' αυτούς τον πικρό π ό λ ε μ ο δεν α π ο φ α σ ί ζ ε ι ο π α ν ό πτης Δ ί α ς - και π ο τ έ σ τ ο υ ς δίκαιους άντρες δεν έρχεται η πείνα και το κ α κ ό , και σ τ α σ υ μ π ό σ ι α χαίρονται τα φροντι­ σμένα τους έ ρ γ α . Σ' αυτούς η γη φέρνει πολύ βιος και σ τ α βουνά η βελανιδιά στην κορφή φέρνει βελανίδια και στη μέση μέλισσες - και τα πυκνόμαλλα π ρ ό β α τ α είναι β ά ρ ι α α π ' το μαλλί - και γεννούν οι γυναίκες παιδιά π ο υ μοιάζουν σ τ ο υ ς γονιούς τ ο υ ς - και θάλλουν α δ ι ά κ ο π α α π ' τ ' α γ α θ ά και σ τ α κ α ρ ά β ι α δεν ταξιδεύουν, αλλά τον κ α ρ π ό φέρνει η ζ ω ο δ ό τ ρ α γη. Μ α όποιους κάνουν τ ο άδικο κ α κ ό και τ ' άθλια έ ρ γ α , σ' αυτούς τ ι μ ω ρ ί α ο γιος τους Κρόνου α π ο φ α ­ σίζει π α ν ό π τ η ς Δ ί α ς .

Πολλές φορές κι ολόκληρη η πόλη

τυραννιέται α π ' τον κ α κ ό άντρα π ο υ κριματίζει και μ η χ α ­ νεύεται α ν ό σ ι α . Σ ' αυτούς α π ' τον ουρανό κ α κ ό μ ε γ ά λ ο ρίχνει ο γιος τ ο υ Κ ρ ό ν ο υ , πείνα μ α ζ ί και θανατικό - και χάνεται ο λ α ό ς . Ο ύ τ ε γεννάνε τα παιδιά, κι αδυνατούν τα -

σπιτικά α π ' τη βούληση τ ο υ Ολύμπιου Δ ί α κι ά λ λ ο τ ε πάλι ή μεγάλο σ τ ρ α τ ό τους αφανίζει ή το τείχος, ή τα κ α ρ ά β ι α τους στον πόντο ο γιος τ ο υ Κρόνου θερίζει. Βασιλιάδες, σ κ ε φ τ ε ί τ ε κι εσείς κ α λ ά την τ ι μ ω ρ ί α αυτή -

115

ΗΣΙΟΔΟΣ

116

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

γιατί μες στους α ν θ ρ ώ π ο υ ς όντας οι αθάνατοι παρατηρούν αυτούς π ο υ με σ τ ρ ε β λ έ ς δίκες φθείρουν τους σ υ ν α ν θ ρ ώ π ο υ ς τους και δεν έχουν το φ ό β ο τ ω ν θ ε ώ ν . Γιατί τρεις φορές μύριοι είναι π ά ν ω στην π ο λ ύ τ ρ ο φ η γη τ ο υ Δ ί α αθάνατοι φύλακες τ ω ν θνητών α ν θ ρ ώ π ω ν αυτοί φυλάνε τις δίκες και τ' άθλια έργα ντυμένοι ομίχλη, σ' όλη γ υ ρ ν ώ ν τ α ς τη γ η . Κι είναι η παρθένα Δ ί κ η , η γεννημένη α π ' το Δ ί α , τιμημένη και σ ε β α σ τ ή τ ω ν θ ε ώ ν , π ο υ έχουν τον Ό λ υ μ π ο , κι όταν βλάπτει

κανείς

στρεβλά

κατηγορώντας,

αμέσως

κοντά

στον π α τ έ ρ α της τ ο Δ ί α κ α θ ί ζ ο ν τ α ς , τ ο γιο τ ο υ Κ ρ ό ν ο υ , τραγουδάει τον άδικο νου τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν , ώ σ π ο υ να πλη­ ρώσει ο τ ό π ο ς τις ανοσιότητες τ ω ν β α σ ι λ ι ά δ ω ν , π ο υ έχο­ ντας κ α κ ό νου πάνε σ τ ρ α β ά τις δίκες σ τ ρ ε β λ ά δ ι κ ά ζ ο ν τ α ς . Α π ' α υ τ ά φυλαχτείτε,

βασιλιάδες, και δικάζετε

ίσα τις

δίκες, δ ω ρ ο φ ά γ ο ι , και τις σ τ ρ ε β λ έ ς δίκες ολότελα ξ ε χ ά ­ σ τ ε . Σ τ ο ν εαυτό τ ο υ φτιάνει κ α κ ά ο ά ν θ ρ ω π ο ς π ο υ φτιάνει κακά στον ά λ λ ο , κι η κακή τύχη γι' αυτόν π ο υ τη μ η χ α ­ νεύτηκε είναι η πιο κακή. Ό λ α β λ έ π ο ν τ α ς τα το μάτι τ ο υ Δ ί α κι όλα ν ι ώ θ ο ν τ α ς , κι α υ τ ά , αν το θέλει, τα βλέπει και δεν τ ο υ ξεφεύγει, ποιο δίκιο κι η πόλη αυτή

μ έ σ α της

κλείνει. Τ ώ ρ α λοιπόν ούτε ο ίδιος σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς δί­ καιος ας

μην ήμουν

ούτε ο γιος

μου"

γιατί είναι κ α κ ό

δίκαιος ο ά ν θ ρ ω π ο ς να είναι, αν πιο π ο λ ύ δίκιο, πιο άδικος όντας, θα βρει - αλλ' α υ τ ά δεν περιμένω ότι π ο τ έ θα τ' αφήσει να γίνουν ο νοητής Δ ί α ς . Κι ε σ ύ , Π έ ρ σ η , βάλε τα α υ τ ά σ τ ο νου σ ο υ κι ά κ ο υ γ ε το δίκιο

και ξ έ χ α σ ε ολότελα τη

βία.

Γιατί αυτό

το

νόμο

κανόνισε σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς ο γιος τ ο υ Κ ρ ό ν ο υ , τα ψάρια και τα θηρία και τα πετούμενα πουλιά να τ ρ ώ ν ε το ένα τ' άλλο, γιατί σ' α υ τ ά δεν είναι δίκιο - αλλά στους α ν θ ρ ώ π ο υ ς έ δ ω σ ε το δίκιο, π ο υ πιο καλό πολύ βγαίνει

-

γιατί οποίος

θέλει τα δίκαια να κηρύξει με γ ν ώ σ η , σ' αυτόν π λ ο ύ τ ο δίνει ο πανόπτης Δ ί α ς - αλλά όποιος στη μαρτυρία με τη θέληση

117

ΗΣΙΟΔΟΣ

118

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

τ ο υ επίορκα ορκισμένος ψέματα πει και β λ ά π τ ο ν τ α ς το δίκιο α θ ε ρ ά π ε υ τ α κριματιστεί, αυτού η γενιά μαύρη μένει σ τ ο μ έ λ λ ο ν μα τ ο υ αληθινού στον όρκο η γένια είναι σ τ ο μέλλον καλύτερη. 31

Και σένα ε γ ώ , με καλή διάθεση, θα μ ι λ ή σ ω , μ ε γ ά λ ε ανόητε Π έ ρ σ η . Τ η ν α χ ρ ε ι ό τ η τ α και κ ο π α δ ι α σ τ ά μπορεί να την πιάσει κανείς εύκολα - ο δ ρ ό μ ο ς είναι λείος και κ ο ν τ ά κατοικεί" αλλά στην αρετή μ π ρ ο σ τ ά οι θεοί έβαλαν ι δ ρ ώ τ α οι αθάνατοι - και μακρύ είναι κι ορθό το μονοπάτι ως αυτή και τ ρ α χ ύ στην α ρ χ ή - μα όταν φ τ ά σ ε ι ς στην κ ο ρ φ ή , εύκολα έπειτα ζ υ γ ώ ν ε τ α ι , κι ας ήτανε δύσκολη. Α υ τ ό ς είναι π α ν ά ρ ι σ τ ο ς π ο υ μόνος τ ο υ , όλα θα τα κ α τ α λ ά β ε ι μ ε λ ε τ ώ ν τ α ς ποια μ ε τ ά και σ τ ο τέλος θα είναι καλύτερα - κι ευγενής πάλι είναι εκείνος που ακούει οποίον του μιλάει σ ω σ τ ά - όποιος ό μ ω ς ούτε μόνος τ ο υ κ α τ α λ α ­ βαίνει ούτε α π ό άλλον α κ ο ύ γ ο ν τ α ς τα βάζει στην ψυχή τ ο υ , αυτός είναι ά χ ρ η σ τ ο ς ά ν θ ρ ω π ο ς . Λ ο ι π ό ν εσύ έχοντας τη δική μου εντολή π ά ν τ α σ τ ο νου σ ο υ δούλευε, Π έ ρ σ η , θεϊκέ γόνε, για να σε μισεί η Πείνα και να σ' α γ α π ά ε ι η ο μ ο ρ φ ο σ τ έ φ α ν η Δ ή μ η τ ρ α η σ ε β α σ τ ή και να γεμίσει βιος την αποθήκη σ ο υ - γιατί η Πείνα είναι π ά ν τ α σ ύ ν τ ρ ο φ ο ς τ ο υ α ρ γ ο ύ α ν θ ρ ώ π ο υ . Μ' αυτό κι οι θεοί αγανακτούν κι ο ά ν θ ρ ω π ο ς π ο υ α ρ γ ό ς ζει, με τους άμετρους κηφήνες ό­ μοιος στη φ ύ σ η , π ο υ τ ω ν μ ε λ ι σ σ ώ ν τον κ ό π ο ξοδεύουν αργοί τ ρ ώ γ ο ν τ α ς - εσένα ό μ ω ς ν α σ ' αρέσει μ ε τ ρ η μ έ ν α τις δουλειές σ ο υ να κάνεις, για να γεμίσουνε βιος στην ώ ρ α τους οι αποθήκες σ ο υ . Με τη δουλειά οι ά ν θ ρ ω π ο ι κάνουν πολλά κ ο π ά δ ι α και π λ ο ύ τ ο - και δουλεύοντας γίνονται πολύ πιο α γ α π η τ ο ί σ τ ο υ ς αθάνατους θα είσαι και σ τ ο υ ς θνητούς γιατί πολλοί

μισούν

τους

αργούς.

Κι η

δουλειά

καμιά

ντροπή δεν είναι, η αργία είναι ντροπή. Κι αν δουλεύεις, γ ρ ή γ ο ρ α ο α ρ γ ό ς θα σε ζηλέψει π ο υ πλουταίνεις - και τον πλούτο ακολουθεί η αρετή κι η τιμή. Ό π ο ι ο ς να ' σ α ι α π ' το

119

ΗΣΙΟΔΟΣ

120

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

δαιμόνιο σ ο υ , η δουλειά είναι καλύτερη, αν α π ' τα ξένα π ρ ά γ μ α τ α την επιπόλαιη ψυχή σ ο υ γ υ ρ ν ώ ν τ α ς στη δ ο υ ­ λειά φροντίζεις για τ ο βιος σ ο υ , ό π ω ς σ ε ο ρ μ η ν ε ύ ω . Ν τ ρ ο ­ πή όχι καλή παίρνει το στερημένο ά ν θ ρ ω π ο , ντροπή π ο υ τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς δυνατά βλάπτει ή ω φ ε λ ε ί . Η ντροπή με τη σ τ έ ρ η σ η , τ ο θάρρος μ ε τον π λ ο ύ τ ο . Τ ' α γ α θ ά 3 2 όχι α ρ π α γ ­ μένα, πολύ καλύτερα θεοδομένα. Γιατί κι αν κανείς με τα χέρια α ρ π ά ζ ε ι πλούτο μ ε γ ά λ ο ή με τη γ λ ώ σ σ α τ ο υ τον ληστέψει, ό π ω ς πολλές φορές γίνεται, όταν το κέρδος ξ ε ­ γελάει το νου τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν και τη ντροπή ξεπερνάει η αναίδεια, εύκολα τον ντροπιάζουν οι θεοί και μικραίνουν το σπιτικό αυτού τ ο υ α ν θ ρ ώ π ο υ και λίγο ο πλούτος τον α κ ο ­ λουθεί καιρό. Το ίδιο κι αυτός π ο υ σε ικέτη ή ξένο θα κάνει κ α κ ό κι αυτός π ο υ σ τ ο σ τ ρ ώ μ α τ ο υ α δ ε ρ φ ο ύ τ ο υ ανεβαίνει στην κρυφή κλίνη της γυναίκας τ ο υ , κάνοντας α τ α ί ρ ι α σ τ α , κι όποιος ανέμυαλά τ ο υ αδικεί τα ο ρ φ α ν ά παιδιά κι όποιος στο

γέρο

γονιό

του

στο

κακό

κατώφλι των γερατειών

κακομιλάει με πικρά χ τ υ π ώ ν τ α ς τον λόγια - μ' αυτό α γ α ­ ναχτεί ο ίδιος ο Δ ί α ς , και σ τ ο τέλος τ ο υ για τ' άδικα έ ρ γ α του πικρή τ ο υ δίνει α ν τ α π ό δ ο σ η .

Ε σ ύ λοιπόν α π '

αυτά

π ά ν τ α κ ρ ά τ α μακριά την επιπόλαιη ψυχή σ ο υ . Και κ α τ ά τη δύναμη σ ο υ κάνε θυσίες στους α θ ά ν α τ ο υ ς θεούς αγνά και κ α θ α ρ ά κι α π ά ν ω καίγε λιπαρά μηριά - κι άλλοτε με σπονδές και θ υ μ ι ά μ α τ α να τους εξευμενίζεις κι όταν πέφτεις να κοιμηθείς κι όταν έρθει το ιερό φ ω ς , να σου έχουν ευμενή καρδιά και ψυχή, για ν' α γ ο ρ ά σ ε ι ς άλλου τον κλήρο κι όχι ο άλλος το δικό σ ο υ . Α υ τ ό ν π ο υ σ' α γ α π ά ε ι να καλείς σε τ ρ α π έ ζ ι , τον εχθρό σ ο υ ά σ ' τον, κι αυτόν να καλείς πιο π ο λ ύ , π ο υ κατοικεί κοντά σ ο υ - Γιατί αν γίνει τ ί π ο τ α αλλιώτικο στον τ ό π ο σ ο υ , οι γείτονες ά ζ ω σ τ ο ι θα 'ρθουν, οι συμπέθεροι θα ζ ω σ τ ο ύ ν . Κ α κ ό ο κ α κ ό ς γείτονας, ό σ ο ο καλός καλό μ ε γ ά λ ο . Τ ι μ ή

121

ΗΣΙΟΔΟΣ

122

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

του έλαχε, όποιου τ ο υ έλαχε καλός γείτονας. Ο ύ τ ε το βόδι σ ο υ χάνεται, αν ο γείτονας δεν είναι κ α κ ό ς . Μ έ τ ρ α κ α λ ά τι παίρνεις α π ' τ ο γείτονα και σ ω σ τ ά ν α τ ο ξαναδίνεις μ ε τ ο ίδιο μέτρο και καλύτερο αν μπορείς, έτσι π ο υ αν βρεθείς σε ανάγκη σ τ ο μέλλον να το βρεις α κ ο ύ μ π η μ α . Μην κερδίζεις κ α κ ά ' τ α κ α κ ά κέρδη είναι ζημιές. Α γ ά π α όποιον σ ' α γ α ­ πάει, να κ α λ ο δ έ χ ε σ α ι όποιον σε κ α λ ο δ έ χ ε τ α ι . Και να δίνεις σ' όποιον σ ο υ δίνει και να μη δίνεις σ' όποιον δε σ ο υ δίνει. Σ τ ο ν ανοιχτοχέρη κανείς δίνει, σ τ ο σφιχτοχέρη δε δίνει κανείς. Η δόση είναι καλή, η α ρ π α γ ή κακή, δίνει το θάνα­ τ ο . Γιατί όποιος ά ν θ ρ ω π ο ς θέλγοντας, α υ τ ό ς , κι αν π ο λ λ ά δ ώ σ ε ι , χαίρεται π ο υ δίνει και τ έ ρ π ε τ α ι στην ψυχή του" αλλά όποιος πάρει ο ίδιος α κ ο ύ γ ο ν τ α ς την αδιαντροπιά, και λίγο να 'ναι, αυτό τ ο υ π α γ ώ ν ε ι την καρδιά. Γιατί κι αν βάλεις λίγα π ά ν ω σ τ α λίγα κι όποιος φέρνει κι ά λ λ α σ' ό σ α έχει, α υ τ ό ς θα φυλαχτεί α π ' τη λ α μ π ρ ο μ ά τ α πείνα" και συχνά το κάνεις α υ τ ό , γ ρ ή γ ο ρ α κι α υ τ ό θα γίνει μ ε γ ά λ ο . Α υ τ ό π ο υ είναι αποθηκευμένο σ τ ο σπιτικό έγνοια δε δίνει στον ά ν θ ρ ω π ο . Κ α λ ύ τ ε ρ α να 'ναι σ τ ο σπίτι σ ο υ , γιατί βλάπτει τ ο α π έ ξ ω . Κ α λ ό είναι ν α παίρνεις α π ' α υ τ ό π ο υ έχεις, πόνος στην ψυχή να θέλεις α υ τ ό π ο υ λείπει, α υ τ ά σ ο υ π α ρ α γ γ έ λ ν ω να σ κ ε φ τ ε ί ς . Ό τ α ν αρχίσει το πιθάρι κι όταν τελειώνει, χόρταινε, στη μέση κ ρ α τ ή σ ο υ " μιζέρια η οικονομία στον π ά τ ο . Ο μισθός ο σ υ μ φ ω ν η μ έ ν ο ς μ' ά ν τ ρ α φίλο να είναι α σ φ α λ ι σ μ έ ­ νος. Και μ ε τον α δ ε ρ φ ό σ ο υ , γ έ λ α , β ά λ ε ό μ ω ς μ ά ρ τ υ ρ α . Γιατί το ίδιο η πίστη κι η α π ι σ τ ί α τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς κ α ­ τ α σ τ ρ έ φ ο υ ν . Μ η σ ο υ ξ ε γ ε λ ά σ ε ι τ ο νου πισινοστόλιστη γ υ ­ ναίκα φ λ υ α ρ ώ ν τ α ς γ λ υ κ ό λ ο γ α , π ο υ διψάει για την αποθήκη σ ο υ . Ό π ο ι ο ς πιστεύει τις γυναίκες, τους α π α τ ε ώ ν ε ς πι­ στεύει. Μοναχοπαίδι γιο μακάρι το π α τ ρ ι κ ό σπιτικό να τρέφει" γιατί έτσι ο πλούτος αυξαίνει σ τ ο σπίτι. Και γ έ ρ ο ς θα πεθάνεις αφήνοντας άλλο γιο σ τ ο γιο. Πιο εύκολα δίνει

123

ΗΣΙΟΔΟΣ

124

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

ο

Δ ί α ς σ τ ο υ ς πολλούς πλούτη

μεγάλα.

Γιατί είναι πιο

πολλή τ ω ν πιο π ο λ λ ώ ν η φροντίδα και πιο π ο λ λ ά μ α ζ ε ύ ο ­ νται. Κι ε σ ύ , αν π λ ο ύ τ ο θέλει η ψυχή σ ο υ σ τ ο νου σ ο υ , έτσι να κάνεις και δούλευε δουλειά π ά ν ω σ τ η δουλειά. Ό τ α ν οι Π λ ε ι ά δ ε ς 3 3 οι κόρες τ ο υ Ά τ λ α ν τ α ανατέλλουν 3 4 , άρχισε τ ο

θερισμό,

και τ '

όργωμα

όταν

δύουν.

Αυτές

νύχτες και μέρες σ α ρ ά ν τ α είναι κρυμμένες και πάλι με το γύρισμα

της

χρονιάς

παρουσιάζονται,

όταν

το

σίδερο

π ρ ω τ ο τ ρ ο χ ί ζ ε τ α ι 3 5 . Α υ τ ό ς είναι τ ω ν π ε δ ι ά δ ω ν ο νόμος κι όποιων στη θ ά λ α σ σ α κοντά κατοικούν κι ό π ο ι ω ν σ τ α δ α ­ σ ω τ ά φ α ρ ά γ γ ι α , μακριά α π τον κ υ μ α τ ι σ τ ό π ό ν τ ο , πλούσιο τόπο

κατοικούν

γυμνός να

σπέρνεις,

γυμνός να κάνεις

ζευγάρι, γυμνός να θερίζεις, αν όλα θες στον καιρό τους να κάνεις τα έργα της Δ ή μ η τ ρ α ς · έτσι το καθένα με τον καιρό τ ο υ θα μεγαλώνει, μη στερημένος μ ε τ ά γυρεύεις σ τ α ξένα σπίτια και τ ί π ο τ α δεν καταφέρνεις. Ό π ω ς ήρθες και τ ώ ρ α σ ε μένα" ε γ ώ ό μ ω ς άλλα δ ε θ α σ ο υ δ ώ σ ω , ούτε θ α σ ο υ δ α ν ε ί σ ω - δούλευε, ανόητε Π έ ρ σ η , τις δουλειές π ο υ όρισαν οι θεοί σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς , μην κ ά π ο τ ε με τα παιδιά και τη γυναίκα σ ο υ α π ' την ψυχή σ ο υ σ τ ε ν ά ζ ο ν τ α ς ζ η τ ι α ­ νεύεις να φ α ς σ τ ο υ ς γείτονες κι αυτοί δε σε κοιτάνε. Γιατί δυο και τρεις ί σ ω ς σ ο υ δ ώ σ ο υ ν

α ν ό μ ω ς α κ ό μ η τους

ενοχλείς, ό,τι σ ο υ λείπει δε θα βρεις κι εσύ πολλά μ ά τ α ι α θα λες"

ά χ ρ η σ τ α θα

'ναι τα π ο λ λ ά λόγια. Λ ο ι π ό ν σ ο υ

π α ρ α γ γ έ λ ν ω ν α σ κ ε φ τ ε ί ς π ώ ς θ α βγεις α π ' τις α ν ά γ κ ε ς σ ο υ και θα ξεφύγεις την πείνα. Σ π ί τ ι έχε π ρ ώ τ α π ρ ώ τ α και γυναίκα και βόδι για τ ' ό ρ γ ω μ α , γυναίκα α γ ο ρ α σ τ ή , όχι α π ό γ ά μ ο , που και μ ε τ α βόδια να πάει, κι όλα μ έ σ α σ τ ο σπίτι να τα 'χει έ τ ο ι μ α , μ ή π ω ς ε σ ύ α π ' άλλον τ α ζ η τ ά ς κ ι α υ τ ό ς σ ' αρνείται και σένα σ ο υ λείπουν, κι η εποχή περνάει κι η δουλειά λιγο­ στεύει. Ο ύ τ ε ν' αναβάλλεις γι' αύριο και για μεθαύριο 3 6 "

125

ΗΣΙΟΔΟΣ

126

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

γιατί ο π α ρ ά κ α ι ρ ο ς δουλευτής δε γεμίζει την αποθήκη ούτε ο αναβλητικός

-

η φροντίδα αυξαίνει το έ ρ γ ο

-

ο άνθρωπος

π ο υ αναβάλλει τη δουλειά με τις ζημιές παλεύει. Ό τ α ν τελειώνει η ορμή τ ο υ κ ο φ τ ε ρ ο ύ ήλιου το κ ά μ α τ ο υ ι δ ρ ώ τ α , μ ε τ ' α π ' τ ο κ ά ρ π ι σ μ α , όταν βρέξει ο πολυδύ­ ναμος Δ ί α ς και γίνεται τ ο σ ώ μ α τ ω ν θνητών πολύ πιο ε λ α φ ρ ό , τ ό τ ε ο Σείριος το αστέρι λίγο π ά ν ω α π ' το κεφάλι τ ω ν θ α ν α τ ο τ ρ ό φ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν π ρ ο χ ω ρ ά ε ι κάθε μέρα και πιο

πολύ

παίρνει

απ'

τη

νύχτα -

τότε

πιο

λίγο

απ'

το

σκουλήκι τ ρ ώ γ ε τ α ι τ ο κομμένο α π ' τ ο σίδερο ξύλο και ρίχνει τα φύλλα στη γη και σ τ α μ α τ ά ε ι το β λ α σ τ ά ρ ι - τ ό τ ε να υλοτομείς θυμάμενος τη δουλειά στον καιρό της. Κόψε γουδί τριών π ο δ ι ώ ν , τρεις πήχες γουδοχέρι κι αξόνι ε φ τ ά π ό δ ι α - γιατί έτσι θα 'ναι τ α ι ρ ι α σ μ έ ν ο - κι αν είναι ο χ τ ώ πόδια, θα κόψεις α π ' αυτό και σ β ά ρ ν α . Τριπίθαμη ρ ό δ α κόψε για δ ε κ α π ά λ α μ ο α μ ά ξ ι . Π ο λ λ ά είναι κ α μ π ύ λ α ξ ύ λ α μα φέρε σ τ α β ά ρ ι 3 7 , όταν το βρεις, σ τ ο σπίτι, ψάχνοντας σ τ ο βουνό ή σ τ α χ ω ρ ά φ ι α πουρναρένιο - γιατί αυτό είναι το πιο σίγουρο να οργώνουν τα β ό δ ι α , όταν της Αθηνάς ο δούλος σ τ ε ρ ι ώ ν ο ν τ α ς τ ο σ τ ο αλετροπόδι, δένοντας τ ο μ ε ξ υ λ ό κ α ρ φ α τ ο π ρ ο σ α ρ μ ό σ ε ι σ τ ο τιμόνι. Ε τ ο ί μ α σ ε δυο αλέτρια, σ τ ο σπίτι φτιάνοντάς τ α ,

μ ο ν ο κ ό μ μ α τ ο και συνδεμένο, γιατί

πολύ καλύτερο είναι α υ τ ό - γιατί αν το ένα σ π ά σ ε ι ς , το άλλο θα βάλεις σ τ α β ό δ ι α . Α π ό δάφνη κι α π ό φτελιά είναι τ ο πιο α σ κ ο υ λ ή κ ω τ ο τιμόνι, α π ό δρυ τ ο αλετροπόδι, τ ο σ τ α β ά ρ ι α π ό πουρνάρι - και το ζευγάρι εννιάχρονο σερνικά ν' αποκτήσεις, γιατί α υ τ ώ ν η δύναμη δεν κ ό β ε τ α ι , α φ ο ύ στη ακμή τους βρίσκονται - α υ τ ά είναι τα πιο κ α λ α σ τ η δουλειά. Α υ τ ά δε θα μ α λ ώ σ ο υ ν σ τ ο αυλάκι να σ π ά σ ο υ ν το αλέτρι και ν' αφήσουν αγίνωτη τη δουλειά. Και σ' α υ τ ά α π ό κοντά σ α ρ α ν τ ά ρ η ς γερός να πηγαίνει έχοντας φάει ψωμί τ ε τ ρ ά κ ο φ τ ο

οχτώ

μπουκιές,

που

φροντίζοντας

τη

δουλειά θα τ ρ α β ά ε ι ίσα σ τ ' αυλάκι, χ ω ρ ί ς να κοιτάει για

127

ΗΣΙΟΔΟΣ

128

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

τους συνομήλικους, του

-

αλλά στη

δουλειά έχοντας την ψυχή

α π ' αυτόν άλλος νεότερος δε θα

ναι καλύτερος να

σκορπάει το σ π ό ρ ο και ν' αποφεύγει το δ ι π λ ο σ π ά ρ σ ι μ ο . Γιατί ο νέος άντρας έχει το νου τ ο υ στους συνομήλικους του. Και π ρ ό σ ε ξ ε όταν ακούσεις τη φ ω ν ή γ ε ρ α ν ο ύ 3 8 ψηλά α π ' τα σύννεφα κάθε χρόνο να κράζει - αυτή φέρνει το σημάδι για τ' ό ρ γ ω μ α και την εποχή τ ο υ χ ε ι μ ώ ν α δείχνει τ ο υ β ρ ο χ ε ρ ο ύ - και δ α γ κ ώ ν ε ι την καρδιά του α ν θ ρ ώ π ο υ τ ο υ χ ω ρ ί ς β ό δ ι α - τ ό τ ε πρέπει ν α τρέφεις τ α σ τ ρ ι φ τ ο κ έ ρ α τ α βόδια μ έ σ α κλεισμένα. Γιατί είν' εύκολο να πεις το λ ό γ ο : « Δ ο ς μου τα βόδια και την ά μ α ξ α » - κι εύκολο να πάρεις την άρνηση: « Έ χ ο υ ν δουλειά τα β ό δ ι α » . Λέει ο ά ν θ ρ ω π ο ς ο πλούσιος σε μυαλά π ω ς έ φ τ ι α ξ ε κιόλας ά μ α ξ α , ο α ν ό η τ ο ς ούτε αυτό δεν ξέρει - ε κ α τ ό ξύλα είναι στην ά μ α ξ α , π ο υ πρέπει πριν να φροντίσει να τα έχει σ τ ο σπίτι. Κι α μ έ σ ω ς όταν φανεί σ τ ο υ ς θνητούς ο καιρός για τ' ό ρ γ ω μ α , τ ό τ ε πια ξεκινήστε μαζί δούλοι κι εσύ στην ξερή και μουσκεμένη γ η ν α ο ρ γ ώ σ ε ι ς την ώ ρ α τ ο υ ο ρ γ ώ μ α τ ο ς , βιασμένος πολύ π ρ ω ί , για ν α γεμίσουν τ α χ ω ρ ά φ ι α σ ο υ . Την άνοιξη ό ρ γ ω σ ε - μα αν ξ α ν α ο ρ γ ώ σ ε ι ς το καλοκαίρι, δε θ α σ ' α π ο γ ο η τ ε ύ σ ε ι . Και σπέρνε τ ο χ έ ρ σ ο μ ' α φ ρ ά τ ο χ ώ μ α το χωράφι

-

τ ο χ έ ρ σ ο διώχνει τ ο κ α κ ό και η σ υ χ ά ζ ε ι τ α

παιδιά. Κ α ι π ρ ο σ ε υ χ ή σ ο υ σ τ ο χθόνιο Δ ί α και στην αγνή Δ ή ­ μ η τ ρ α μ ε σ τ ό ς να βαραίνει της Δ ή μ η τ ρ α ς ο ιερός σ π ό ρ ο ς , μόλις αρχίζεις τ' ό ρ γ ω μ α , όταν την άκρη της λ α β ή ς πιά­ νοντας σ τ ο χέρι τη βουκέντρα κ α τ ε β ά ζ ε ι ς στις π λ ά τ ε ς τ ω ν β ο δ ι ώ ν π ο υ τη δρύινη σφήνα τ ρ α β ο ύ ν στις ζεύγλες. Κι ο μικρός π ί σ ω δούλος κ ρ α τ ώ ν τ α ς δικράνι σ ε κόπους βάζει τ α πουλιά σ κ ε π ά ζ ο ν τ α ς το σ π ό ρ ο - γιατί η τ ά ξ η είναι πιο καλό για τους θνητούς α ν θ ρ ώ π ο υ ς , η α τ α ξ ί α το χειρότερο. Έ τ σ ι τα σ τ ά χ υ α α δ ρ ά θα νεύουν π ρ ο ς το χ ώ μ α , αν ο ίδιος μ ε τ ά ο

129

ΗΣΙΟΔΟΣ

130

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

Ολύμπιος

δ ώ σ ε ι καλό

τέλος κ ι

απ'

τ'

αγγειά

σου

τις

αράχνες καθαρίσεις" κ ι ε λ π ί ζ ω π ω ς εσύ θ α χαρείς α π ' τ ο βιος σ ο υ να παίρνεις μ έ σ α σ τ ο σπιτικό σ ο υ . Κ α ι μ' αφθονία θα φ τ ά σ ε ι ς τη γ κ ρ ί ζ α άνοιξη και κοντά σ τ ο υ ς άλλους δε θα φ ω τ ά ν ε τα μ ά τ ι α σου" γιατί ο άλλος θα 'χει την ανάγκη σου. Αν ό μ ω ς με το γ ύ ρ ι σ μ α τ ο υ ήλιου 3 9 οργώνεις τη θεϊκή γη, κ α θ ι σ τ ό ς θα θερίσεις λίγα πιάνοντας σ τ ο χέρι λιμάρι δένοντας σκονισμένος,

καθόλου χαρούμενος,

και θα τα

φέρεις σπίτι σ τ ο καλάθι και λίγοι θα σε θ α υ μ ά σ ο υ ν . Μα π ό τ ε έτσι και π ό τ ε α λ λ ι ώ ς είναι ο νους τ ο υ αιγιδοκράτη Δ ί α και δ ύ σ κ ο λ ο ς σ τ ο υ ς θνητούς α ν θ ρ ώ π ο υ ς να τον κ α τ α ­ λάβουν. Αν ο ρ γ ώ σ ε ι ς α ρ γ ά , τ ό τ ε μπορείς να βρεις αυτη τη γιατρειά.

Όταν

ο

κούκος

λαλάει

στα

φύλλα

της

βελανιδιάς 4 0 π ρ ώ τ η φ ο ρ ά και τέρπει τους θνητούς στην α τ έ λ ε ι ω τ η γ η , τ ό τ ε ας έβρεχε ο Δ ί α ς την τρίτη μ έ ρ α κι ας μη σ τ α μ α τ ο ύ σ ε ούτε πιο πολύ α π ' του βοδιού την οπλή ούτε πιο λίγο" έτσι η α ρ γ ο π ο ρ ί α πάει ίσα με την π ρ ω ι μ ό τ η τ α . Και φύλα τα όλα στην ψυχή σ ο υ και μη σ ο υ ξεφύγει ούτε π ω ς γίνεται γ κ ρ ί ζ α η άνοιξη ούτε η βροχή σ τ ο ν καιρό της. Π ρ ο σ π έ ρ α σ ε τ ο κ ά θ ι σ μ α τ ο υ χαλκουργού και τ η σ υ ­ ντροφιά στη λιακάδα την εποχή τ ο υ χ ε ι μ ώ ν α , όταν το κρυο τον ά ν θ ρ ω π ο α π ' τη δουλειά κρατάει, α π ό κει π ο υ ο α κ ο ύ ­ ρ α σ τ ο ς ά ν θ ρ ω π ο ς κάνει μ ε γ ά λ ο σπιτικό, μη η ανημποριά τ ο υ κ α κ ο ύ χ ε ι μ ώ ν α σ ' α ρ π ά ξ ε ι στη φ τ ώ χ ε ι α και μ ε λεπτό 41

χέρι σφίγγεις πόδι π α χ ύ . Π ο λ λ ά ο α ρ γ ό ς ά ν θ ρ ω π ο ς , π ο υ μένει στην κούφια ελπίδα, χ ω ρ ί ς βιος, κ α κ ά λέει με την ψυχή τ ο υ . Ε λ π ί δ α όχι καλή πάει το στερημένο ά ν τ ρ α π ο υ κάθεται στη συντροφιά και δεν έχει σίγουρο βιος. Κ α ι λέγε σ τ ο υ ς δούλους σ ο υ α π ό τη μέση κιόλας τ ο υ καλοκαιριού: « Δ ε θ α 'ναι π ά ν τ α καλοκαίρι, φ τ ι α σ τ έ α π ο θ ή κ ε ς » . Κ α ι το μήνα Λ η ν α ι ώ ν α 4 2 , μέρες κ α κ έ ς , όλες β ο ϊ δ ο -

131

ΗΣΙΟΔΟΣ

132

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

γ δ ά ρ τ ε ς 4 3 , φ υ λ ά ξ ο υ α π ' αυτόν και τ ο υ ς π ά γ ο υ ς π ο υ π ά ν ω στη γη σκληροί έρχονται όταν φυσάει ο Βοριάς π ο υ μ έ σ ' α π ' την α λ ο γ ο τ ρ ό φ α Θ ρ ά κ η στον π λ α τ ύ πόντο ο ρ μ ώ ν τ α ς τον υψώνει

-

και

μουγκρίζει η

στεριά και τα δ ά σ η

-

και

πολλές ψηλομάλλες βελανιδιές και χ ο ν τ ρ ά έ λ α τ α σ τ α φ α ­ ράγγια τ ο υ βουνού τ α ζυγώνει ω ς την πολύτροφη γ η πέ­ φτοντας κι ολόκληρο τ ό τ ε β ο γ κ ά ε ι το απέραντο δ ά σ ο ς . Κι ανατριχιάζουν τ α θηρία και βάζουν την ουρά κ ά τ ω α π ' τ ' αχαμνά τους, κι α υ τ ά π ο υ το δ έ ρ μ α τ ο υ ς π υ κ ν ο σ κ ε π ά ζ ε τ α ι α π ό π α χ ύ μαλλί, κι α υ τ ά π α γ ε ρ ό ς όντας τα διαπερνάει κι ας είναι δ α σ ύ σ τ η θ α . Και το δ έ ρ μ α τ ο υ βοδιού περνάει, δεν τον κρατάει - και τη γίδα διαπερνάει τη μ α κ ρ ό τ ρ ι χ η - τα π ρ ό β α τ α ό μ ω ς , γιατί είναι οι τρίχες τ ο υ ς πυκνές, δεν τα διαπερνάει η δύναμη τ ο υ ανέμου Β ο ρ ι ά - και κάνει το γ έ ­ ροντα κουβάρι. Και την α π α λ ό σ ω μ η παρθένα δεν τη δια­ περνάει, π ο υ μ έ σ α σ τ ο σπίτι κοντά στην αγαπημένη μ η τ έ ­ ρα της μένει μην ξ έ ρ ο ν τ α ς α κ ό μ α τα έ ρ γ α της πολύχρυσης Α φ ρ ο δ ί τ η ς - α φ ο ύ λούσει τ ο τρυφερό σ ώ μ α της κ ι ά φ θ ο ν α με μ υ ρ ω δ ι κ ό λάδι αλειφτεί, σ τ ο β ά θ ο ς μ έ σ α τ ο υ σπιτιού ξαπλώνει τη χειμερινή μ έ ρ α , όταν ο α κ ό κ α λ ο ς βυζαίνει το πόδι τ ο υ σ τ ο χ ω ρ ί ς φ ω τ ι ά σπίτι τ ο υ και στη θλιβερή μεριά τ ο υ - κι ο ήλιος δεν τ ο υ δείχνει χ ω ρ ά φ ι ό π ο υ να τρέξει - αλλά σ τ ω ν μ α ύ ρ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν 4 4 τον τ ό π ο και την πόλη γυρνάει πιο α ρ γ ό ς λάμπει στους Πανέλληνες 4 5 . Και τ ό τ ε τα κερασ φ ό ρ α και τ '

α κ έ ρ α τ α δ α σ ό β ι α θλιβερά χ τ υ π ώ ν τ α ς τ α

δόντια τους σ τ α δ α σ ω μ έ ν α φ α ρ ά γ γ ι α σ κ ο ρ π ά ν ε αυτό κρατάνε σ τ ο νου τους,

-

κι όλα

π ώ ς γυρεύοντας θα

'χουν

σκεπή πυκνούς κρυψώνες και πέτρινο κ ο ί λ ω μ α - τ ό τ ε είναι σαν τον τρίποδο ά ν θ ρ ω π ο π ο υ τ ο υ ' σ π α σ ε η πλάτη και το κεφάλι κοιτάει το χ ώ μ α , μ' αυτόν ίδια γυρνάνε, ζ η τ ώ ν τ α ς να ξεφύγουν το λευκό χιόνι. Και τ ό τ ε ντύσου π ρ ο φ ύ λ α γ μ α τ ο υ κορμιού σ ο υ , ό π ω ς σ ορμηνεύω, χλαίνη

μαλακή και χ ι τ ώ ν α ω ς κ ά τ ω - και σ '

133

ΗΣΙΟΔΟΣ

134

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

αραιό στημόνι πέρνα πυκνό υφάδι - αυτό ντύσου κ α λ ά , για να είναι ά τ ρ ε μ ε ς οι τρίχες σ ο υ και να μην ανατριχιάζουν ορθές σ η κ ω μ έ ν ε ς σ ' όλο σ ο υ τ ο σ ώ μ α .

Και γ ύ ρ ω σ τ α

π έ λ μ α τ α πέδιλα α π ό βόδι α π ' τ η δύναμη σ ο υ σ κ ο τ ω μ έ ν ο τ α ι ρ ι α σ τ ά δ έ σ ε , ντυμένα μ ε μαλλί α π ό μ έ σ α . Κ ι α π ό π ρ ω τογέννητα κ α τ σ ί κ ι α , όταν έρθει η εποχή τ ο υ κρύου, ράψε δ έ ρ μ α τ α με νεύρα β ο δ ι ο ύ , στην πλάτη γ ύ ρ ω να τα βάλεις π ρ ο φ ύ λ α γ μ α α π ' τ η β ρ ο χ ή - και π ά ν ω σ τ ο κεφάλι σ ο υ β ά λ ε δουλεμένο

μάλλινο

σκούφο,

για

να

μη

μουσκεύονται τ'

αυτιά σ ο υ - γιατί είναι παγερή η αυγή όταν πέσει ο Β ο ρ ι ά ς κι αυγινή π ά ν ω στη γη α π ' τον έ ν α σ τ ρ ο ουρανό γόνιμη ομίχλη σ ι τ ο φ ό ρ α α π λ ώ ν ε τ α ι σ τ α έ ρ γ α τ ω ν μ α κ ά ρ ι ω ν αν­ θ ρ ώ π ω ν αυτή α ν τ λ ώ ν τ α ς 4 6 α π ' τ ' αείρροα π ο τ ά μ ι α ψηλά π ά ν ω α π ' τ η γ η σ η κ ω μ έ ν η α π ' τον άνεμο ά λ λ ο τ ε πέφτει βροχή προς το β ρ ά δ υ , ά λ λ ο τ ε ανεμοθύελλα φυσάει, κ α θ ώ ς ο Θρακικός Β ο ρ ι ά ς κουνάει πυκνά σύννεφα. Αυτόν π ρ ο φ τ α ί ­ νοντας τ έ λ ε ι ω σ ε τη δουλειά σ ο υ και γύρνα σπίτι σ ο υ , μην κι α π ' τον ουρανό σκοτεινό σύννεφο σε τυλίξει και σ ο υ βρέξει τ ο σ ώ μ α και σ ο υ μουσκέψει τ α ρούχα. Ξ έ φ υ γ ε τ ο γιατί ο μήνας ο πιο δ ύ σ κ ο λ ο ς α υ τ ό ς είναι, κ α κ ό κ α ι ρ ο ς , βαρύς σ τ α π ρ ό β α τ α , βαρύς σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς . Τ ό τ ε τ ο μισό σ τ α β ό δ ι α , σ τ ο δούλ.ο π α ρ α π ά ν ω να 'ναι μ ε ρ ο φ ά ι

-

γιατί οι μακριές νύχτες βοηθάνε. Α υ τ ά κ ρ α τ ώ ν τ α ς ως να τελειώσει η χρονιά ί σ ω ν ε νύχτες και μέρες, μέχρι παλι η γη η μ η τ έ ρ α τ ω ν όλων να φέρει α π ' όλους τους κ α ρ π ο ύ ς της. Κι όταν εξήντα μ ε τ ά α π ' το γ ύ ρ ι σ μ α τ ο υ ήλιου χειμε­ ρινές τελειώσει ο Δ ί α ς μέρες, τ ό τ ε το αστέρι ο Α ρ κ τ ο ύ ρ ο ς αφήνοντας τ ο ιερό ρεύμα τ ο υ Ω κ ε α ν ο ύ π ρ ώ τ α ο λ ό λ α μ π ρ ο ς ανατέλλει στην άκρη τ ο υ λ υ κ ό φ ω τ ο ς . Μ ε τ ' α π ' αυτόν ο ξύθρηνη κόρη τ ο υ Πανδίονα υψώνεται η χελιδόνα σ τ ο φ ω ς στους α ν θ ρ ώ π ο υ ς , όταν αρχίζει η άνοιξη. κλάδεψε τ' α μ π έ λ ι α - έτσι είναι κ α λ ύ τ ε ρ α .

135

Πριν να 'ρθει

ΗΣΙΟΔΟΣ

136

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

Αλλά όταν ο οικοφόρος 4 7 α π ' το χ ώ μ α ανεβαίνει στα φυτά να ξεφύγει τις Πλειάδες, τότε π ι α δε σκάβονται τ' αμπέλια - αλλά τρόχισε τα δρεπάνια σου και σήκωσε τους δούλους σου. Α π ό φ ε υ γ ε το σκιερό καθισιό και τον ύπνο ως την αυγή την ώρα του θερισμού, που ο ήλιος ξεραίνει το δέρμα. Τ ό τ ε βιάσου και φέρε τον καρπό στο σπίτι ξ υ π ν ώ ­ ντας το χ ά ρ α μ α , γ ι α να σιγουρέψεις το βιος σου. Γ ι α τ ί η αυγή παίρνει μερδικό το τρίτο μέρος, η αυγή προχωράει το δρόμο, προχωράει τη δουλειά, η αυγή που μόλις φαίνεται πολλούς βάνει στο δρόμο ανθρώπους και σε πολλά βόδια βάζει τους ζυγούς. Κι όταν ανθίζει το α σ π ρ ά γ κ α θ ο 4 8 και το ηχηρό τ ζ ι τ ζ ί κ ι καθισμένο σε δέντρο ξεχύνει το διαπεραστικό τραγούδι του πυκνό κ ά τ ω α π ' τα φτερά του, την ε π ο χ ή του κοπιαστικού καλοκαιριού, τότε πιο οργασμικές οι γυναίκες και πιο αδύναμοι οι άντρες είναι, γ ι α τ ί το κεφάλι και τα γ ό ν α τ α ξεραίνει ο Σείριος και ξερό είναι το σ ώ μ α α π ' το κ ά μ α τότε λοιπόν να 'χεις στη σκιά του βράχου βίβλινο 4 9 κρασί και τραχανόψωμο και γάλα από γίδες αποκομμένες και κρέας δαμάλας δασοθρεμμένης αγέννητης και π ρ ω τ ο γ έ ν ν η τα κατσίκια κι από π ά ν ω να πίνεις λαμπερό κρασί, στη σκιά καθισμένος, με χορτασμένη κρασί καρδιά, απέναντι στο ζωηρό Ζέφυρο στρέφοντας το πρόσωπο κι από π η γ ή αείρροη και τρεχούμενη, αθόλωτη, τρεις φορές νερό και την τέταρτη κρασί να χύνεις. Και βάλε τους δούλους τον ιερό σπόρο της Δ ή μ η τ ρ α ς ν' αλωνίζουν, μόλις φανεί η δύναμη του Ωρίωνα 5 0 , σε καλοπνεούμενο χώρο και σ' αλώνι στρογγυλό. Και μετρημένο καλά βάλ' το σ τ ' α γ γ ε ι ά σου" κι όταν π ι α όλο το βιος σου αποθηκέψεις συγυρισμένο μες στο σπίτι σου, τον εργάτη διώξε α π ' το σπίτι κι άτεκνη δουλεύτρα ζήτα, σε συμβου­ λεύω - μπελάς η δουλεύτρα με το μικρό - και σκύλο κ ο φ τ ε ρόδοντο να φροντίζεις και μην του τσιγκουνεύεσαι το ψω-

137

ΗΣΙΟΔΟΣ

138

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

μί, μην π ο τ έ ημεροκοίμητος

51

άντρας σου πάρει τα π ρ ά γ ­

ματα σου. Και χορτάρι να μπάσεις κι άχυρο για να τα ' χ ε ι ς αρκετά γ ι α βόδια και τα μουλάρια σου - κι έπειτα οι δούλοι να ξεκουράσουν τ' α γ α π η μ έ ν α τους γόνατα και να λύσουν το ζευγάρι τα βόδια σου. Κι όταν ο Ωρίωνας κι ο Σείριος φτάσουν στη μέση 5 2 τ' ουρανού και τον Αρκτούρο κοιτάζει η ροδοδάχτυλη Η ώ ς , Πέρση, τότε τ ρ ύ γ α και φέρε στο σπίτι όλα τα σταφύλια δείξ' τα στον ήλιο δέκα μέρες και δέκα νύχτες, πέντε ίσκιασέ τα και την έκτη άδειασε σ τ ' α γ γ ε ι ά τα δώρα του πολυεύφραντου Διονύσου" αλλά όταν οι Πλειάδες κι οι Τάδες κι η δύναμη του Ωρίωνα 5 3 δύουν, τότε θυμήσου να οργώσεις στην ώρα του - κι ο σπόρος στη γη σωστός θα πάει. Κι αν για ταξίδια στην άγρια θάλασσα πόθος πιάνει 5 4 , όταν οι Πλειάδες τη βαριά δύναμη του Ωρίωνα 5 5 ξεφεύγο­ ντας πέφτουν στον ο μ ι χ λ ώ δ η πόντο, τότε όλων τ ω ν ειδών των ανέμων οι άγριες πνοές φυσάνε - και τότε μην έχεις καράβια στον κρασάτο πόντο, και θυμήσου να δουλεύεις τη γ η , ό π ω ς σ' ορμηνεύω. Και το καράβι τράβα στη στεριά και καλά στέριωσε το με πέτρες ολόγυρα, για ν' αντέξουν την ορμή των ανέμων που φυσάνε υγροί βγάζοντας τον πείρο, γ ι α να μην τον σαπίσει η βροχή του Δία. Κι όλη την αρματωσιά του φροντισμένα φύλαξε τη στο σπίτι σου όμορφα τυλίγοντας τα φτερά του ποντοπόρου καραβιού και το καλοδουλεμένο τιμόνι σου κρέμασε π ά ν ω α π ' τον καπνό. Κι εσύ περίμενε το ταξίδι στην ώρα του, ώ σ π ο υ να 'ρθεί" και τότε το γρήγορο καράβι τράβηξε στη θάλασσα και μέσα το φορτίο το σωστό φόρτωσε, για να φέρεις κέρδος στο σπίτι, ό π ω ς ο δικός μας π α τ έ ρ α ς , μεγάλε ανόητε Πέρση, αυτός κ ά π ο τ ε ήρθε κι εδώ, π ε ρ ν ώ ν τ α ς πόντο μεγάλο, αφήνοντας την Κύμη της Αιολίδας, σε μαύ-

139

ΗΣΙΟΔΟΣ

140

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

ρο καράβι" όχι από περιουσία ξεφεύγοντας ούτε πλούτο ούτε α γ α θ ά , αλλ' α π ' την άθλια φ τ ώ χ ε ι α που δίνει ο Δίας στους ανθρώπους - και κατοίκησε κοντά στον Ε λ ι κ ώ ν α σε δυστυχισμένο χωριό, στην Άσκρα, το χ ε ι μ ώ ν α κακό, το καλοκαίρι ανυπόφορο, ποτέ καλό. Κι εσύ, Π έ ρ σ η , να θυ­ μάσαι τα έργα στην ώρα τους όλα, και πιο πολύ τα θα­ λασσινά. Παίνεσε, το μικρό καράβι, αλλά φόρτωσε μ ε γ ά λ ο . Πιο μεγάλο το φορτίο, πιο μεγάλο και το κέρδος του θα είναι, αν οι άνεμοι κρατούν μακριά τις κακές τους πνοές. Κι αν στο εμπόριο στρέφοντας τη μάταιη ψυχή σου θες να ξεφύγεις τα χρέη και την π ι κ ρ ή πείνα, θα σου δείξω τα μέτρα της πολύφλοισβης θάλασσας, χωρίς ούτε στα ταξί­ δια να 'μαι μαθημένος ούτε στα καράβια. Γιατί π ο τ έ δεν έπλευσα με καράβι στον π λ α τ ύ πόντο, π α ρ ά μόνο στην Εύβοια α π ' την Αυλίδα, όπου κ ά π ο τ ε οι Αχαιοί π ε ρ ν ώ ­ ντας την κακοκαιρία συνάθροισαν πολύ στρατό από την ιερή Ελλάδα ενάντια στην ομορφογύναικη Τροία 5 6 . Εκεί ε γ ώ γ ι α τους αγώνες του σοφού Α μ φ ι δ ά μ α ν τ α πέρασα στη Χαλκίδα - και τα προκηρυγμένα πολλά έπαθλα έβαλαν οι γιοι του μεγαλόκαρδου - εκεί ε γ ώ , το λέω 5 7 , με ύμνο νικώντας πήρα τρίποδα με λαβές. Αυτόν στις Ελικωνιάδες Μούσες αφιέρωσα, εκεί που με πρωτόβαλαν στο δρόμο του καθαρού τραγουδιού. Αυτά έ χ ω ζήσει α π ' τα π ο λ υ κ ά ρ φ ω τ α καράβια - αλλά κι έτσι θα πω το νου του αιγιδοκράτη Δ ί α γ ι α τ ί οι Μούσες μ' έμαθαν να τ ρ α γ ο υ δ ά ω το θαυμαστό ύμνο. Πενήντα μέρες μετά α π ' το γύρισμα του ήλιου 5 8 , όταν τελειώσει η ε π ο χ ή του κοπιαστικού, καλοκαιριού, είναι στην ώρα του ο πλους γ ι α τους θνητούς - ούτε το καράβι θα τσακίσεις, ούτε τους άντρες θα πεθάνει η θάλασσα, εκτός αν πρόθυμος ο γεοσείστης Ποσειδώνας ή ο Δ ί α ς ο βασιλιάς τ ω ν αθάνατων θέλει να το καταστρέψει - γ ι α τ ί σ αυτούς βρίσκεται μαζί το τέλος τ ω ν καλών και τ ω ν κ α κ ώ ν .

141

ΗΣΙΟΔΟΣ

142

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

Τότε χωριστές φυσάνε οι αύρες κι ο πόντος είναι ακίνδυνος ξένοιαστος τ ό τ ε εμπιστεμένος τους ανέμους το γρήγορο καράβι τράβηξε στον πόντο και βάλε μέσα όλο το φορ­ τίο, και βιάσου όσο μπορείς στο σπίτι π ί σ ω να γυρίσεις και μην περιμένεις το νέο κρασί και τη βροχή του φθινο­ πώρου και το χ ε ι μ ώ ν α που έρχεται και του Ν ο τ ι ά τις θύελλες που σηκώνει τη θάλασσα ταιριάζοντας στη βροχή του Δία την πολλή φθινοπωρινή και κάνει βαρύ τον π ό ν τ ο . Κι άλλος είναι πλους ανοιξιάτικος για τους ανθρώπους - κι όταν π ρ ώ τ η φορά, όσο η κουρούνα που έκατσε σημάδι κάνει, τόσο φανούν στον άνθρωπο τα φύλλα στην άκρη άκρη των κλαδιών, τότε περνιέται η θάλασσα - αυτός είναι ο ανοιξιάτικος πλους - ε γ ώ όμως δεν τον παινεύω - γ ι α τ ί δεν ευχαριστεί την ψυχή μου - είναι α ρ π α χ τ ό ς - δύσκολα θα ξεφύγεις το κακό - όμως κι αυτά τα κάνουν οι άνθρωποι από αμυαλιά - γ ι α τ ί τ' αγαθά είναι ψυχή γ ι α τους κακόμοι­ ρους θνητούς. Κι είναι φοβερό να πεθάνεις μες στα κ ύ μ α τ α . Μα θέλω να τα σκεφτείς όλ' αυτά στο νου σου, ό π ω ς σ' ορμηνεύω. Και να μη βάζεις στα κοίλα καράβια ολο το βιος σου - αλλά τα πιο πολλά ν' αφήνεις, τα πιο λίγα να φ ο ρ τ ώ ­ νεις. Γιατί είναι φοβερό μες στα κύματα του πόντου να βρεις κακό. Κι είναι φοβερό στην άμαξα σου π ά ν ω υπερβο­ λικό βάρος υψώνοντας να σπάσεις τον άξονα και το φορτίο να χαθεί. Κράτα τα μέτρα - ο σωστός καιρός είναι σ' όλα το πιο καλό. Σ τ ο ν καιρό σου να πάρεις γυναίκα στο σπίτι σου 5 9 , ούτε πολλά να σου λείπουν από τα τριάντα χρόνια, ουτε παρα πολλά α π ο π ά ν ω - αυτός είναι ο καιρός γ ι α γ ά μ ο - κι η γ υ ­ ναίκα να είναι έφηβη τέσσερα χρόνια, και τον π έ μ π τ ο να παντρεύεται. Να παντρευτείς παρθένα, για να τη μάθεις τον καλό τρόπο. Παντρέψου εκείνη πιο καλά, που κατοικεί κοντά σου, κοιτάζοντας τα όλα καλά, μην παντρευτείς

143

ΗΣΙΟΔΟΣ

144

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

χαρά

60

γ ι α τους γειτόνους. Γιατί από τη γυναίκα ο άντρας

δεν κερδίζει τ ί π ο τ α καλύτερο την καλή, κι α π ' την κ α κ ή πιο π α γ ε ρ ό άλλο δεν είναι, που το φαΐ παραμονεύει - αυτή τον άντρα, και το δυνατό, τον καίει χωρίς ξύλα και τον πάει σ' άγουρα γ ε ρ ά μ α τ α . Καλά φυλάξου α π ' τ ω ν μ α κ ά ­ ριων αθάνατων την οργή. Το φίλο ίσο με τον αδερφό μην κάνεις - κι αν τον κάνεις, π ρ ώ τ ο ς μην του πράξεις το κ α κ ό . Ψ έ μ α τ α μη λες γ ι α τη χαρά της γ λ ώ σ σ α ς σου - κι αν αυτός αρχίσει ή λόγο να σου πει πικρό ή και πράξεις, θυμήσου το και πλήρωσε τον διπλά - κι αν πάλι αυτός σε πάει σε φιλία και το δίκιο σου γυρεύει να του δώσεις, δέξου τ ο - γ ι α τ ί ο τιποτένιος άντρας φίλο μια τον ένα μια τον άλλο κάνει, εσένα όμως το νου το π ρ ό σ ω π ο μη σου ντροπιάζει 6 1 . Π α ραφιλόξενο ούτε αφιλόξενο να μη σε λένε, ουτε τ ω ν κ α κ ώ ν σύντροφο και κακολόγο τ ω ν καλών. Π ο τ έ την καταραμένη φ τ ώ χ ε ι α την ψυχοφάγα σ' άνθρωπο μη φτάσεις να κ α τ η ­ γορήσεις, τη δοσμένη α π ' τους μακάριους αιώνιους. Τ η ς γλώσσας είναι ο θησαυρός στους ανθρώπους ο καλύτερος της λιγόλογης και η πιο χ α ρ ι τ ω μ έ ν η είναι η μετρημένη. Αν κακά μιλήσεις, γρήγορα θα σε μιλήσουν χειρότερα. Να μην είσαι κατσούφας σε π ο λ υ π ρ ό σ ω π ο τ ρ α π έ ζ ι με κοινή π ρ ο ­ σφορά - πολλή η χ α ρ ά , μικρό το έξοδο. Να μην κάνεις την αυγή στο Δία σπονδή λαμπερό κρασί μ' άνιφτα χέρια, ούτε -

στους άλλους αθάνατους γ ι α τ ί δε σ' επακούνε, κι α π ο φ τ ύ νουν τις προσευχές σου. Να μην ουρείς ορθός στραμμένος απέναντι στον ήλιο - αλλά όταν δύσει, θυμήσου τ ο , κι όταν ανατέλλει, ούτε στο δρόμο ούτε έξω α π ' το δρόμο να ουρήσεις ούτε γδυμένος

-

οι νύχτες είναι τ ω ν μ α κ ά ρ ι ω ν

αλλά καθισμένος ο θεϊκός 6 2 άντρας, που έχει μυαλό, ή κοντά στον τοίχο καλοφραγμένης αυλής. Τα μέλη σου λερωμένα από σπέρμα μες στο σπίτι κοντά στην εστία να μη δείχνεις, αλλά να τ' αποφεύγεις. Α π ό κακομελέτητη ταφή γυρίζοντας μη σπέρνεις απογόνους, αλλά από σ υ μ π ό -

145

ΗΣΙΟΔΟΣ

148

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

άνθρωποι την αλήθεια βλέποντας την κρατάνε. Π ρ ώ τ α , η -

π ρ ώ τ η , η τ έ τ α ρ τ η κι η έβδομη είναι ιερή μέρα αυτήν το χρυσοσπάθη Απόλλωνα γέννησε η Λ η τ ώ " η όγδοη κι η ένατη, αυτές οι δυο μέρες του μήνα, όταν μεγαλώνει 6 7 , οι πιο καλές γ ι α τη φροντίδα τ ω ν έργων των θ ν η τ ώ ν η εντέκατη κι η δωδέκατη κι οι δυο είναι καλές γ ι α να κουρεύεις τα π ρ ό β α τ α , και να θερίζεις τον ευφραντικό κ α ρ π ό - η δ ω δ έ κ α τ η είναι πολύ πιο σπουδαία α π ' την εντέ­ κατη" γ ι α τ ί αυτήν πλέκει τα νήματα η αερόπτητη αράχνη την πιο μεγάλη μέρα, όταν ο μυαλωμένος 6 8 μαζεύει το σωρό" αυτήν τον αργαλειό στήνει η γυναίκα και βάζει μπροστά τη δουλειά τ η ς . Κι όταν στέκεται ο μήνας απόφευγε τη δέκατη τ ρ ί τ η ν' αρχίσεις τη σπορά" όμως είναι η πιο καλή να φυτέψεις φυτά. Η μέση 6 9 έκτη δεν είναι καθόλου ευνοϊκή γ ι α τα φυτά, αλλά καλή αντρογεννήτρα" γ ι α κόρη όμως δεν είναι ευνοϊκή, ούτε ολότελα να γεννηθεί ούτε γ ά μ ο ς να τ η ς τύχει. Ούτε η έκτη τ η ς π ρ ώ τ η ς δεκάδας να γεννηθεί κόρη ται­ ριαστή, αλλά γ ι α να μουνουχίζεις τα κατσίκια και τα κριάρια και μάντρα να βάζεις γ ύ ρ ω στο κοπάδι είναι μέρα καλή" και καλή αντρογεννήτρα" του αρέσει αυτού να μιλάει π ε ι ρ α χ τ ι κ ά και ψέματα και γλυκόλογα και κρυφά μιλήματα. Την όγδοη του μήνα τον κάπρο και το βαρυμουγκάνιστο βόδι να μουνουχίζεις και τ' ανθεκτικά μουλάρια. Τη

μεγάλη εικοστή 7 0 , τις μακριές μέρες,

ο κριτής

άντρας να γεννιέται" γιατί πολύ είναι στο νου πυκνός. Καλή αντρογεννήτρα η δ έ κ α τ η , και γ ι α το κορίτσι η τ έ τ α ρ τ η μέση" αυτή π ρ ό β α τ α και στριφτόποδα στριφτοκερατα βόδια και τον κοφτερόδοντο σκύλο και τ' ανθεκτικά μουλάρια να ημερεύεις α κ ο υ μ π ώ ν τ α ς το χέρι σου. φυλάξου στην ψυχή σου την τ έ τ α ρ τ η ν

Μα

αποφεύγεις, κι

όταν σβήνει κι όταν στέκεται ο μήνας, μη σου τρων οι

149

ΗΣΙΟΔΟΣ

150

ΕΡΓΑ ΚΑΙ ΗΜΕΡΑΙ

πίκρες την ψυχή· γιατί είναι ολότελα αφιερωμένη στους θεούς. Την τ έ τ α ρ τ η του μήνα πάρε στο σπίτι σου ομόκλινη ξεχωρίζοντας τους οιωνούς που είναι οι πιο καλοί γ ι ' αυτή την π ρ ά ξ η . Τ ι ς π έ μ π τ ε ς να τις αποφεύγεις, γιατί είναι κακές και φοβερές· γιατί λένε τις π έ μ π τ ε ς οι Ερινύες π α ρ α σ τ ά θ η κ α ν τον Ό ρ κ ο που γεννιόταν, που τον γέννησε η Έ ρ ι δ α , βάσανο στους επίορκους. Την έβδομη μέση μέρα τον ιερό σπόρο τ η ς Δ ή μ η τ ρ α ς καλά κοιτώντας σε στρογγυλό αλώνι βάλε, κι ο ξυλοκόπος να κόβει ξύλα γ ι α το σπίτι και πολλά καραβόξυλα, που χρειάζονται γ ι α τα καράβια. Η μέση ένατη είναι καλύτερη προς το δειλινό, μα η π ρ ώ τ η ένατη είναι ολότελα άβλαβη στους ανθρώπους" αυτη είναι καλή, να σπέρνει και να γεννιέται άντρας ή γυναίκα" και π ο τ έ δεν είναι ολότελα κακή μέρα. Λίγοι ξέρουν ότι η τρίτη ένατη του μήνα είναι η πιο καλή ν' αρχίσεις το πιθάρι και να βάζεις τη ζεύγλα στον τράχηλο των βοδιών και των μουλαριών και τ ω ν γρηγορόποδων αλόγων, το πολύσκαρμο γρήγορο 7 1 καράβι στον κρα­ σάτο πόντο να τραβήξεις" λίγοι την αλήθεια λένε γ ι ' αυτήν. Την τέταρτη άνοιξε το πιθάρι" α π ' όλες πιο ιερή μέρα είναι η μέση" και λίγοι ξέρουν π ω ς είναι η πιο καλή του μήνα μ ε τ ' από την εικοστή όταν γεννιέται η αυγή" προς το δειλινό είναι χειρότερη. Αυτές οι μέρες είναι για τους π ά ν ω στη γη πολύ ωφέλιμες, οι άλλες είναι ποικίλες, άτυχες, δε φέρνουν τί­ π ο τ α . Αλλος άλλη παινεύει και λίγοι ξέρουν. Άλλοτε μ η ­ τριά είναι η μέρα, άλλοτε μητέρα. Α π ' αυτά είναι ευτυχι­ σμένος και τυχερός, όποιος όλ' αυτά ξέροντας τα εργάζεται χωρίς να δίνει αφορμή στους αθάνατους, ξεχωρίζοντας τους οιωνούς κι αποφεύγοντας τ' α μ α ρ τ ή μ α τ α 7 2 .

151

ΑΣΠΙΣ. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η

Ασπίς Ηρακλέους είναι σύντομο επικό π ο ί η μ α , που

γ ρ ά φ τ η κ ε πιθανώς κ α τ ά το α' μισό του 7ου αι. Αποτελείται από 480 στίχους, από τους οποίους οι πρώτοι 56 είναι παρμένοι από το ποίημα

Ήοΐαι, 180 στίχοι αναφέρονται

στην περιγραφή της ασπίδας του Η ρ α κ λ ή , που κατασκεύα­ σε ο Ή φ α ι σ τ ο ς και οι υπόλοιποι έχουν θέμα τη γέννηση του ημίθεου και τη μονομαχία του με τον Κύκνο, το γιο του Ά ρ η . Τούτο αποτελεί το πλαίσιο, όπου τοποθετείται οργανικά η περιγραφή της ασπίδας. Οι μαρτυρίες του Στησίχορου και του Απολλώνιου του Ρόδιου δεν αποδει­ κνύουν ότι το π ο ί η μ α αποτελεί γνήσιο έργο του Ησιόδου. Ο Γάλλος Μαζόν στην έκδοση του Ησιόδου (Bude) υπο­ στηρίζει π ω ς η

Ασπίς δεν είναι δυνατό να γράφτηκε πριν

από το 590 π . Χ . Ο Ησίοδος είναι πιθανώς επηρεασμένος από την περι­ γραφή τ η ς ασπίδας του Αχιλλέα στην Ιλιάδα (Σ 478-608), αλλά είναι φυσικά πιθανό π ω ς ο ποιητής γνώριζε κι άλλα παρόμοια π ο ι ή μ α τ α , τουλάχιστον α π ' την παλαιότερη λαϊ­ κή παράδοση. Οι ασπίδες και γενικά τα όπλα ήταν άξια ύμνων και περιγραφής, γιατί αποτελούσαν έργα μεταλ­ λουργίας, σ' εποχή που αυτή η τέχνη αποδιδόταν σε αν­ θρώπους εξαιρετικούς. Το δούλεμα των μετάλλων (που γ ι α τους παλιούς ανθρώπους δεν ήταν απλά αδρανή υλικά, αλλά είχαν τη ζ ω ή και την ιστορία τους, συνδεδεμένα μάλιστα

154

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

με τον ουρανό) ήταν δραστηριότητα ιερή. Σ τ ι ς διάφορες μυθολογίες συναντάμε σπουδαία όπλα, ό π ω ς οι κεραυνοί του Δία, το σφυρί του Θορ και θεϊκά σπαθιά ή ακόμη και αντικείμενα εξαιρετικής τέχνης με θεϊκή προέλευση, ό π ω ς π . χ . το αγγλοσαξωνικό graal ( — ιερό δισκοπότηρο). Η ασπίδα ειδικά προσφέρεται ως θέμα, γ ι α τ ί η ε π ι φ ά ­ νεια της επιτρέπει πολλές παραστάσεις σε ζώνες.

Εδώ

πρέπει να τη φανταστούμε μεγάλη και στρογγυλή με τις παραστάσεις σε

ομόκεντρους κύκλους.

Στην περιγραφή

των παραστάσεων της ο ποιητής, αν και επηρεάστηκε από τον Ό μ η ρ ο , πρόσθεσε όμο^ς τα δικά του στοιχεία. Ό λ ε ς αυτές οι παραστάσεις δεν είναι δυνατό να χωρέσουν σε μια ασπίδα. Είναι ποιητικός τρόπος να δοθούν όλα μαζί και να συγκεντρωθούν διάφορα εικονογραφικά στοιχεία, ώστε ν' αποτελέσουν οργανική ενότητα. Ο Ησίοδος επιχει­ ρεί εικονογραφική παρουσίαση του κόσμου, δεν το π ε τ υ ­ χαίνει όμως στο βαθμό που το κατορθώνει ο Ό μ η ρ ο ς , ο οποίος παρουσιάζει οργανωμένα τον κόσμο και τους αν­ θρώπους. Το π ο ί η μ α δεν είναι ρεαλιστική περιγραφή αλλά ποι­ ητική σύνθεση, βασισμένη και σε π ρ α γ μ α τ ι κ ά στοιχεία με κοινή προέλευση που μας ανάγουν σε πολύ παλιά π ρ ό τ υ π α .

155

ΑΣΠΙΔΟΣ ΥΠΟΘΕΣΕ

156

ΥΠΟΘΕΣΗ ΑΣΠΙΔΑΣ

Η αρχή της Ασπίδας, μέχρι το στίχο 56, υπάρχει και στον τέταρτο Κατάλογο. Γ ι ' αυτό και ο Αριστοφάνης υποπτευόταν ότι δεν ήταν ποίημα του Ησιόδου, αλλά κ ά ­ ποιου άλλου που επιχείρησε να μιμηθεί την Ομηρική α σ π ί ­ δα. Ο Αθηναίος Μεγακλείδης γνωρίζει ότι το ποίημα είναι γνήσιο, αλλά κ α τ ά κάποιο τρόπο αποδοκιμάζει τον Ησίο­ δο" διότι λέει π ω ς είναι παράλογο ο Ή φ α ι σ τ ο ς να κ α τ α ­ σκευάζει όπλα γ ι α τους εχθρούς της μητέρας του. Τρίτον, ο Απολλώνιος ο Ρόδιος υποστηρίζει ότι το ποίημα είναι του Ησιόδου και εξαιτίας του ύφους και επειδή βρίσκει κανείς πάλι στον Κατάλογο τον Ιόλαο ως ηνίοχο του Η­ ρακλή. Και ο Στησίχορος λέει ότι το ποίημα είναι του Κσιόδου. Οι Τάφιοι, όταν εκστράτευσαν εναντίον τ ω ν βο­ διών του Ηλεκτρύωνα, σκότωσαν τα αδέλφια της Αλκμή­ νης, που υπερασπίζονταν τα ζ ώ α . Ο Αμφιτρύωνας ήθελε να συνευρεθεί μαζί της, αλλά αυτή δεν του έδινε υπόσχεση, προτού πάρει εκδίκηση από τους φονιάδες τ ω ν αδελφών της" αυτός, αφού τους επιτέθηκε με στρατό, τους σκότωσε. Την ίδια όμως νύχτα, συνευρίσκονται μαζί της και οι δυο, δηλαδή ο Δίας και ο Αμφιτρύωνας, ο πρώτος επιστρέφο­ ντας από τον πόλεμο και ο δεύτερος θέλοντας να γεννήσει βοηθό γ ι α τους ανθρώπους. Αυτή έμεινε έγκυος από τον Αμφιτρύωνα στον Ιφικλή και από το Δία στον Ηρακλή. Ο τελευταίος εκστρατεύει κ α τ ά του Κύκνου, του γιου του

157

ΗΣΙΟΔΟΣ

158

ΑΣΠΙΣ

Άρη, με ηνίοχο τον Ιόλαο, που λήστεψε αυτούς που μετέ­ φεραν τη δεκάτη τ ω ν λαφύρων στους Δελφούς. Προστα­ τευμένος με ασπίδα που κατασκεύασε ο Ή φ α ι σ τ ο ς προχω­ ρεί στην Τραχινα στον Κύηκα. Όταν συνάντησε τον Κύκνο, τον σκοτώνει και τραυματίζει στο μηρό τον Αρη, που υπερασπιζόταν το γιο του. Κι έτσι φτάνει στον Κύηκα' ο Κύκνος ηταν γαμπρός του Κύηκα από την κόρη του Θεμιστονόη.

159

ΑΣΠΙΣ

162

ΑΣΠΙΣ

. . . Ή όπως εγκαταλείποντας το σ π ί τ ι της και την π α ­ τρική γ η 1 ήρθε στη Θήβα ακολουθώντας τον πολεμικό Αμφιτρύωνα η Αλκμήνη, η κόρη του πολεμογέρτη Ηλεκτρύωνα" αυτή τ ω ν γ υ ν α ι κ ώ ν το φύλο ξεπερνούσε τ ω ν θηλυκών στη μορφή και στο παράστημα" στο νου καμιά δεν της παράβγαινε α π ' αυτές που γέννησαν θνητές με θνητούς ξαπλώνοντας. Α π ' το κεφάλι κι α π ' τα βαθυγάλαζα βλέφαρα της έπνεε πνοή σαν της πολύχρυσης Αφροδί­ της. Κι αυτή στην ψυχή της τιμούσε τον ομόκλινο της όσο ποτέ καμιά δεν τίμησε α π ' τις θηλυκές γυναίκες" κι αλη­ θινά τον ευγενικό της πατέρα σκότωσε με τη δύναμη δα­ μάζοντας τον, οργισμένος γ ι α βόδια" κι αυτός αφήνοντας την πατρική του γη ήρθε στη Θήβα ικέτης στους ασπιδο­ φόρους Καδμείους. Εκεί αυτός κατοικούσε τον οικο του με τη σεβαστή του ομόκλινη χωριστά χωρίς ηδονική α γ ά π η , ούτε του γινόταν ν' ανέβει στην κλίνη της ομορφόσφυρης κόρης του Ηλεκτρύωνα, πριν ξεπληρώσει το θάνατο τ ω ν μεγαλόψυχων αδερφών της σύγκλινής του και μ' ορμητική φ ω τ ι ά να πυρπολήσει τα χωριά τ ω ν η ρ ώ ω ν αντρών Τ α φ ί ω ν και Τηλεβόων. Γιατί έτσι είχε κανονιστεί μαζί του κι οι θεοί ήταν εγγυητές" α υ τ ώ ν φοβόταν την οργή κι ήθελε, όσο πιο γρήγορα, να εκτελέσει το μεγάλο έργο που α π ' το Δία του ήταν ορισμένο. Μαζί του λαχταρώντας τον πόλεμο κ α ι τη μάχη οι αλογοφόροι Βοιωτοί, που αναπνέουν π ά ν ω α π '

163

ΗΣΙΟΔΟΣ

164

ΑΣΠΙΣ

τις ασπίδες και οι αγχέμαχοι Λοκροί κι οι μεγαλόψυχοι Φωκείς πήγαιναν. Και τους οδηγούσε ο ευγενής γιος του Αλκαίου καμαρωτός γ ι α το στρατό του. Κι ο πατέρας τ ω ν ανθρώπων και τ ω ν θ ε ώ ν άλλη σκέψη ύφαινε στο νου του, γ ι α τους θεούς και γ ι α τους ψωμοφάγους ανθρώπους να σπείρει υπέρμαχο στο κακό. Υ ψ ώ θ η κ ε α π ' τον Όλυμπο δόλο στο νου βαθιά δουλεύοντας, επιθυμώντας την α γ ά π η ομορφοζωσμένης γυναίκας, στη νύχτα - και γρήγορα έ φ τ α ­ σε στο Τυφώνιο" από κει πάλι στην πιο ψηλή κορφή του Φίκιου προχώρησε ο νοητής Δίας. Εκεί καθισμένος στοχα­ ζόταν στο νου του τα θεϊκά έργα - την ίδια νύχτα της αλαφρόσφυρης κόρης του Ηλεκτρύωνα έσμιξε την κλίνη και την α γ ά π η και π ρ α γ μ ά τ ω σ ε την επιθυμία του" την ίδια νύχτα ο πολεμογέρτης Α μ φ ι τ ρ ύ ω ν , ο λαμπρός ήρω­ ας, ε κ τ ε λ ώ ν τ α ς το μεγάλο έργο έφτασε στον οίκο του. Και δε σηκώθηκε αυτός στους δούλους και τους αγροτικούς βοσκούς να πάει, πριν ν' ανεβεί στην κλίνη της σύγκλινής του - τέτοιος πόθος κρατούσε την καρδιά του ποιμένα του λαού. Κι όπως όταν ο άνθρωπος ευτυχισμένος ξ ε φ ύ γ ε ι το κακό της πικρής αρρώστιας ή από γερά δεσμά, έτσι τότε ο Αμφιτρύωνας το βαρύ μόχθο του ξετυλίγοντας ευτυχισμέ­ να κι αγαπημένα έφτασε στο σ π ί τ ι του. Κι όλη τη νύχτα ήταν πλαγιασμένος με τη σεβαστή του ομόκλινη χαιρόμενος με τα δώρα της ολόχρυσης Αφροδίτης. Κι αυτή από θεό δαμασμένη κι από άντρα πολύ πρώτο στην εφτάπυλη Θήβα δίδυμους γέννησε γιους, όχι όμοιους στο νου - κι ήταν αδερφοί - τον έναν αδύναμο, τον άλλο πολύ σπουδαίο ά­ ντρα, φοβερό και γερό, τη βία του Ηρακλή - αυτόν δαμα­ σμένη κ ά τ ω α π ' το μαυροσύννεφο γιο του Κρόνου, και τον Ιφικλή, α π ' τον κονταροσείστη Α μ φ ι τ ρ ύ ω ν α , ξεχωρισμένη γενιά - τον ένα σμιγμένη μ' άντρα θνητό, τον άλλο με το γιο του Κρόνου, τον αρχηγό τ ω ν θ ε ώ ν όλων.

165

ΗΣΙΟΔΟΣ

166

ΑΣΠΙΣ

Αυτός και τον Κύκνο σκότωσε, το μεγαλόψυχο γιο του Άρη 2 . Τον βρήκε στο τέμενος του μακροβόλου Απόλλωνα, αυτόν και τον πατέρα του τον Άρη, τον αχόρταγο του πολέμου, λαμπερούς στα όπλα τους όπως η αναλαμπή της φλογερής φ ω τ ι ά ς ορθούς στο άρμα" και χτυπούσαν τη γη τα γρήγορα άλογα ξύνοντας την με τις οπλές και σκόνη φλόγιζε γύρω τους τιναγμένη α π ' το πλεχτό άρμα και τα πόδια τ ω ν αλόγων. Και το ομορφοκαμωμένο άρμα και τα στεφάνια περικροτούσαν καθώς ορμούσαν τ' άλογα" και χαιρόταν ο άψογος Κύκνος ελπίζοντας τον πολεμικό γιο του Δία και τον ηνίοχο με το χαλκό του ν' αφανίσει και να τον γδύσει α π ' τα δοξασμένα του όπλα. Αλλά οταν ευχόταν δεν τον επάκουσε ο Φοίβος Απόλλωνας, γ ι α τ ί αυτός σήκωσε α π ά ν ω του τη βία του Ηρακλή. Κι ολόκλη­ ρο το άλσος κι ο βωμός του Παγασαίου Απόλλωνα έλαμπε α π ' τα όπλα του φοβερού θεού κι α π ' α υ τ ό ν και φ ω τ ι ά έλαμπε α π ' τα μάτια του. Ποιος αυτόν θνητός θ' άντεχε, κ α τ α π ά ν ω του να ορμήσει εκτός α π ' τον Ηρακλή και το δοξασμένο Ιόλαο; Γιατί α υ τ ώ ν ήταν μεγάλη η βία κι ά­ π ι α σ τ α τα χέρια α π ' τους ώμους έβγαιναν στα στιβαρά μέλη. Αυτός τότε είπε στον ηνίοχο τον ισχυρό Ιόλαο: « Ή ρ ω α Ιόλαε, πολύ πιο αγαπημένε α π ' όλους τους θνητούς, αληθινά πολύ στους μακάριους αθάνατους που έχουν τον Όλυμπο αμάρτησε ο Αμφιτρύωνας, όταν στην ομορφοστέφανη Θήβα ήρθε αφήνοντας την Τίρυνθα, την καλοχτισμένη πόλη, σκοτώνοντας τον Ηλεκτρύωνα γ ι α τα π λ α τ υ μ έ τ ω π α βόδια" και πήγε στον Κρέοντα και τη μακρύπεπλη Ηνιόχη, που τον καλοδέχτηκαν κι όλα του τα πρόσφεραν, όπως είναι και το σωστό γ ι α τους ικέτες, και τον τιμούσαν πιο πολύ στην καρδιά τους. Και ζούσε αναγαλλιάζοντας με την ομορφόσφυρη κόρη του Ηλεκτρύ­ ω ν α , τη σύγκλινή του, και γρήγορα εμείς με το γύρισμα τ ω ν χρόνων γεννηθήκαμε, ούτε στη φύση όμοιοι ούτε στο

167

ΗΣΙΟΔΟΣ

168

ΑΣΠΙΣ

νου, ο πατέρας σου κι ε γ ώ - αυτού τα μυαλά πήρε ο Δίας, κι αφήνοντας τον οίκο του και τους γονιούς του έ φ υ γ ε , να τιμήσει τον ασεβή Ευρυσθέα, ο δυστυχισμένος· κι αληθι­ νά, πολύ στέναξε μετά τη βλάβη του βαστώντας· μ' αυτή δεν ξαναπιάνεται. Και σε μένα το δαιμονικό πρόσταξε βαριούς άθλους. Έ λ α φίλε, εσύ πιάσε γρήγορα τα κόκκινα χαλινάρια τ ω ν γρηγορόποδων α λ ό γ ω ν και μεγαλώνοντας το θάρρος στην ψυχή σου ίσος κράτα το γρήγορο άρμα και τη δύναμη τ ω ν γρηγορόποδων αλόγων χωρίς κανένα φόβο για τον κρότο του αντροφόνου Άρη, που τ ώ ρ α αλαλάζει λυσσομανώντας στο ιερό άλσος του Φοίβου Απόλλωνα, τον μακρόβολο βασιλιά γ ι α τ ί κι αν είναι ισχυρός, θα χορτάσει πόλεμο». Και σ' αυτόν είπε ο αψεγάδιαστος Ιόλαος: «Καλέ μου, αληθινά πολύ ο πατέρας τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν και τ ω ν θ ε ώ ν τιμάει το κεφάλι σου κι ο ταυρικός Γεοσείστης, που έχει τον κεφαλόδεσμο της Θήβας και προστατεύει την πόλη όπως να, και αυτόν τον ισχυρό θνητό και το μεγάλο τον φέρνουν στα χέρια σου γ ι α να πάρει ευγενική δόξα. Αλλά πήγαινε ντύσου τα πολεμικά όπλα, γρήγορα το άρμα φέρ­ νοντας κοντά του Αρη και το δικό μας να πολεμήσουμε, γ ι α τ ί ούτε τον άφοβο γιο του Δία ούτε το γιο του Ιφικλή θα τρομάξει, αλλ' αυτός, μου φαίνεται, θα ορμήσει φεύγοντας α π ' τους δυο γιους του άψογου γιου του Αλκαίου, που είναι κοντά του γυρεύοντας του πολέμου το αντάριασμα να στή­ σουν, που τ' αγαπούν πιο πολύ α π ' το φ α γ ο π ό τ ι » . Έ τ σ ι είπε και χαμογέλασε η βία του Ηρακλή αναγαλ­ λιασμένος στην ψυχή" γ ι α τ ί αυτά του ταίριαζαν πολύ - κι α π α ν τ ώ ν τ α ς του λόγια φ τ ε ρ ω τ ά του είπε: « Ή ρ ω α Ιόλαε, διοθρεμμένε, δεν είναι μακριά η τραχιά μάχη - κι εσύ όπως πριν ήσουνα επιδέξιος έτσι και τ ώ ρ α τον Αρίονα το μεγάλο μαυρόχαιτο άλογο ολόγυρα γύριζε και βόηθα με όσο μπο­ ρείς».

169

ΗΣΙΟΔΟΣ

170

ΑΣΠΙΣ

Αυτά λέγοντας τις περικνημίδες α π ' ορείχαλκο λαμπε­ ρό, του Ηφαίστου ξακουστά δώρα, έβαλε γύρω στις κνήμες του - δεύτερα θώρακα φόρεσε γ ύ ρ ω στα στήθη του όμορφο χρυσό πολυδουλεμένο, που του τον έδωσε η Παλλάδα Α­ θηνά, η κόρη του Δία, όταν ήταν στην αρχή να κινήσει γ ι α τους βασανισμένους άθλους του - απ τους ώμους έριξε προστάτη α π ' τη μοίρα σίδερο ο φοβερός άντρας - κι απ τα στήθη κούφια φαρέτρα κρέμασε π ί σ ω - και μέσα ήταν πολλά βέλη ανατριχιαστικά, δότες του κοψομιλητή θανά­ του. Μπροστά είχαν θάνατο κι έσταζαν δάκρυα θρήνου, στη μέση ξυστά, πολύ μακριά, και π ί σ ω με μαυραετού φλογερόχρωμα φτερά ήταν σκεπασμένα. Κι έπιασε το γ ε ­ ρό κοντάρι μυτερό με λαμπερό χαλκό και στο δυνατό κε­ φάλι έβαλε καλοφτιαγμένο κράνος δουλεμένο με χάλυβα, σφιχτά στους κροτάφους που προστάτευε το κεφάλι του θεϊκού Ηρακλή. Και στα χέρια πήρε ασπίδα 3 ολόλαμπρη και κανείς ούτε την έσπασε ούτε τη βούλιαξε, θαύμα να τη βλέπεις. Γιατί ολόκληρη στον κύκλο της από τίτανο κι άσπρο ελεφαντό­ δοντο κι από ήλεκτρο γλυκόλαμπε κι από φωτεινό χρυσάφι λαμπύριζε και ζώνες από κύανο είχαν τραβηχτεί π ά ν ω της. Στη μέση της χαλύβδινος ήταν ο Φόβος, ανείπωτος, π ί σ ω με μάτια από φ ω τ ι ά λαμπερά να κοιτάζει" αυτού από δόντια ήταν γεμάτο το στόμα σ' άσπρη σειρά, φοβερά, α ζ ύ γ ω τ α και π ά ν ω στο βλοσυρό του μέτωπο η φοβερή Έριδα είχε δουλευτεί που ξεσηκώνει το τάραγμα T G J V αντρών, ή άθλια, που παίρνει το νου και τη γ ν ώ σ η τ ω ν αντρειωμένων. Κι αυτοί πάνε πόλεμο ενάντια στο γιο του Δία. Α υ τ ώ ν οι ψυχές τη γη να ντυθούν στον Άδη μέσα κατεβαίνουν και τα οστά όταν το δέρμα γύρω λ ι ώ σ ε ι α π ' το φλογερό Σείριο σαπίζουν στη μαύρη γ η . Και μέσα είχε φ τ ι α σ τ ε ί το Κυνήγημα και το Ξαναγύρισμα και μέσα ο Βρόντος κι ο Πανικός κι η Αντροσφαγή

171

ΗΣΙΟΔΟΣ

172

ΑΣΠΙΣ

έλαμπε και μέσα η Έριδα κι ο Τάραχος χιμούσαν γ ύ ρ ω κι η μαύρη Κήρα άλλον ζωντανό κρατώντας φρεσκοπληγωμένο, άλλον α π λ ή γ ω τ ο , άλλον πεθαμένο έσερνε α π ' τα πόδια μέσα στους κρότους. Κι ένδυμα είχε α π ' τους ώμους μαύρο α π ' το αίμα τ ω ν αντρειωμένων φοβερά κοιτάζοντας και κ λ α γ γ έ ς βρυχώμενη. Και μέσα ήταν φοβερών φιδιών κεφάλια, α ν ε ί π ω τ ω ν , δώδεκα, που πανικόβαλλαν στη γη τα γένη τ ω ν ανθρώ­ π ω ν , που ενάντια στο γιο του Δία θα 'φερναν πόλεμο - α π ' τα δόντια τους έβγαινε κ λ α γ γ ή , όταν μαχόταν ο γιος του Αμφιτρύωνα, κι έλαμπαν τα θαυμαστά έργα. Σα σ τ ί γ μ α τ α φαίνονταν να δεις στους φοβερούς δράκοντες, βαθυγάλαζοι στα ν ώ τ α , μαυρισμένοι σ τ ' α π ο κ ά τ ω σαγόνι. Και μέσα ήταν αγέλες κ ά π ρ ω ν και λιονταριών που κοι­ τάζονταν μεταξύ τους, λυσσασμένα κι έτοιμα. Ομάδες προχωρούσαν οι γραμμές τους" και φόβο δεν είχαν ούτε η μια ούτε η άλλη" κι ορθωνόταν και τ ω ν δυο το τρίχωμα στους αυχένες. Κιόλας ανάμεσα τους κειτόταν μεγάλο λιοντάρι κι α π ' τις δυο πλευρές δυο κάπροι, με την ψυχή χαμένη κι α π ' αυτούς μαύρο αίμα κύλαγε στο χ ώ μ α - κι αυτοί με ριγμένους αυχένες κείτονταν πεθαμένοι κ ά τ ω α π ' τα βλοσυρά λιοντάρια. Κι αυτά πιο πολύ τεντώνονταν λυσσασμένα να π α λ έ ψ ο υ ν κι οι δυο σειρές, κι οι άγριοι κάπροι και τα λαμπρόματα λιοντάρια. Και μέσα ήταν η. μάχη τ ω ν ακοντιστών Λ α π ι θ ώ ν γ ύ ρ ω α π ' τον Καινέα το βασιλιά τους και το Δρύαντα και τον Περίθου και τον Οπλέα και τον Εξάδιο και το Φάληρο και τον Πρόλοχο και το Μόψο το γιο του Ά μ π υ κ α και τον Τιταρήσιο, το βλαστάρι του Άρη, και το Θησέα το γιο του Αιγέα, ίδιο με τους αθάνατους - ασημένιοι, με χρυσά όπλα γύρω στο σώμα. Οι Κένταυροι α π ' την άλλη μεριά ενάντια τους ήταν συγκεντρωμένοι γύρω α π ' το μεγάλο Πετραίο και τον Άσβολο το μάντη, και τον Άρκτο και

173

ΗΣΙΟΔΟΣ

174

ΑΣΠΙΣ

τον Ούρειο και το μακρομάλλη Μίμαντα και τους δυο γιους του Πευκέα, τον Περιμήδη και το Δρύαλο, ασημέ­ νιοι, με χρυσά έλατα στα χέρια. Και με μια ορμή σα να ' τ α ν ζωντανοί με δόρατα κι έλατα από κοντά ορμούσαν μεταξύ τους. Και μέσα του βλοσυρού Άρη στέκονταν τα γρηγορόποδα άλογα τα χρυσά και μέσα κι ο ίδιος ο λαφυροφορος κ α τ α ­ στροφικός Άρης κ ρ α τ ώ ν τ α ς κοντάρι στα χέρια, τους π ε ­ ζούς προστάζοντας, κόκκινος στο αίμα, σα να έσφαζε ζωντανούς, ορθός μες στο άρμα" και δίπλα ο Δείμος κι ο Φόβος στέκονταν ορμητικοί να μπουν στον πόλεμο τ ω ν αντρά>ν. Και μέσα η κόρη του Δία, η λαφυροδότρα Τριτογένεια, όμοια σα να θέλει να ξεσηκώσει μάχη, κοντάρι έχοντας σ τ α χέρια και χρυσή περικεφαλαία κι αιγίδα στους ώμους - και πήγαινε προς την πικρή μάχη. Και μέσα ήταν ιερός χορός τ ω ν α θ ά ν α τ ω ν και στο μέσο τρυφερά κιθάριζε ο γιος του Δία και της Α η τ ώ ς με χρυσή κιθάρα" κι η έδρα τ ω ν θεών ο άγιος Όλυμπος - και μέσα η συνέλευση και γ ύ ρ ω άπειρος πλούτος τα στεφάνωνε στη συνάθροιση τ ω ν θ ε ώ ν κι οι θεές άρχιζαν το τραγούδι κι οι Πιερίδες Μούσες, όμοιες με καθαρόφωνες τραγουδίστριες. Και μέσα καλό λιμάνι της ανίκητης θάλασσας ήταν κυκλικό φτιαγμένο από καθαρό στη φ ω τ ι ά καλάι όμοιο σα να το τάραζαν τα κύματα" γ ι α τ ί πολλά στο μέσο του δελφίνια εδώ κι εκεί γλιστρούσαν γ ι α ψάρια όμοια σα να κ ο λ υ μ π ο ύ σ α ν και δυο α ν α φ υ σ ώ ν τ α ς ασημένια δελφίνια άρπαζαν ά φ ω ν α ψάρια. Κι α π ο κ ά τ ω τους χάλκινα φεύγανε ψάρια" και στις ακτές καθόταν άντρας ψαράς παραμονεύο­ ντας" κι είχε στα χέρια γ ι α τα ψάρια δίχτυ, όμοιος να το τινάζει. Και μέσα ήταν της ομορφομάλλας Δανάης το τέκνο, ο καβαλάρης Περσέας, ούτε αγγίζοντας με τα π έ λ μ α τ α την

175

ΗΣΙΟΔΟΣ

176

ΑΣΠΙΣ

ασπίδα ούτε μακριά της, θαύμα μεγάλο να το πεις, γ ι α τ ί δε στηριζόταν πουθενά. Γιατί έτσι με τις παλάμες του τον έφτιαξε ο ξακουστός Κουτσός χρυσόν και γ ύ ρ ω στα πέλ­ ματα είχε φ τ ε ρ ω τ ά πέδιλα. Κι α π ' τους ώμους του έ π ε φ τ ε μαυροθήκαρο σπαθί από χάλκινο τελαμώνα" κι αυτός πε­ τούσε σα σ κ έ ψ η . Κι ολόκληρη την πλάτη του σκέπαζε το κεφάλι του φοβερού τέρατος, της Γοργώς" κι ένας σάκος το 'φερνε γ ύ ρ ω , θαύμα να τον δεις, ασημένιος" και θύσανοι α π ' αυτόν κ ά τ ω αιωρούνταν φωτεινοί χρυσοί" και το φοβερό γύρω στους κροτάφους του βασιλιά ήταν βαλμένο κράνος του Άδη που είχε το τρομερό ζόφο της νύχτας. Κι ο ίδιος όμοιος να ορμάει να φ ύ γ ε ι και να τρέμει ο Περσέας ο γιος της Δανάης τεντωνόταν. Κι από π ί σ ω του οι Γοργόνες οι α ζ ύ γ ω τ ε ς κι ανείπωτες τινάζονταν ορμώντας να τον αρπά­ ξουν. Και κ α θ ώ ς σε χλομό χάλυβα πατούσαν ηχούσε η ασπίδα μ' ορυμαγδό μεγάλο σκληρά και καθαρά" κι α π ' τις ζώνες του φίδια δύο κρέμονταν καμπυλώνοντας το κεφάλι. Κι έπαιζαν αυτά τη γλώσσα" και μανιακά χτυπού­ σαν τα δόντια άγρια κοιτώντας. Και π ά ν ω στα φοβερά κεφάλια τ ω ν Γοργόνων τρανταζόταν ο μεγάλος Φόβος. Κι οι π ά ν ω α π ' αυτές άντρες μάχονταν κρατώντας πολε­ μικά όπλα, αυτοί για την πόλη τους και γ ι α τους γονιούς τους πολεμώντας τον όλεθρο, κι αυτοί ορμώντας να την αρπάξουν. Πολλοί ήταν πεσμένοι, οι πιο πολλοί ακόμη κρατώντας τη μάχη πολεμούσαν" κι οι γυναίκες π ά ν ω στους ομορφοχτισμένους πύργους τους χάλκινους σκληρά ούρλιαζαν και ξέσχιζαν τα μάγουλα, όμοιες ζωντανές, έργα του ξακουστού Ηφαίστου. Κι άντρες, που ήταν γέροντες και τα γερατειά τους είχαν πιάσει, έ ξ ω α π ' τις πύλες ήταν μαζεμένοι, και ψηλά στους θεούς σήκωναν τα χέρια στους μακάριους, γ ι α τα παιδιά τους φοβισμένοι" κι αυτοί πολε­ μούσαν. Και π ί σ ω τους οι βαθυγάλαζες Κήρες, τρίζοντας τ' άσπρα τους δόντια αγριομάτες και βλοσυρές και μ α τ ω -

177

ΗΣΙΟΔΟΣ

178

ΑΣΠΙΣ

μένες κι α ζ ύ γ ω τ ε ς πάλευαν γ ι ' αυτούς που έ π ε φ τ α ν κι όλες ορμούσαν το μαύρο αίμα να π ι ο υ ν κι όποιον π ρ ω τ ά ρ π α ζ α ν πεσμένο ή να π έ φ τ ε ι φρεσκοπληγωμένος, γύρω του μια του 'μπήγε τα μεγάλα νύχια κι η ψυχή του στον Άδη κατέβαινε στον παγερό Τάρταρο" κι όταν χόρταινε η ψυχή τους αντρι­ κό αίμα, αυτόν τον πετούσαν π ί σ ω , και πάλι στην αντάρα και στον α γ ώ ν α λυσσώντας ορμούσαν. Η Κλωθώ κι η Λάχεση ήταν αποπάνω τους" κι η χαμηλότερη η Άτροπος δεν ήταν μεγάλη θεά, αλλ' αυτή ξεχωριστή α π ' τις άλλες ήταν κι η μεγαλύτερη τους. Κι όλες γ ι α έναν αντρειωμένο στήνανε πικρή μάχη. Άγρια κοιτάζονταν μεταξύ τους με θυμωμένα μάτια κι ίσες όλες χτυπούσαν με τα νύχια και τα σκληρά χέρια. Και δίπλα στεκόταν η Αχλή εξοντωτική και φοβερή, χλομή, στεγνή, ζαρωμένη α π ' την πείνα, φουσκογόνατη με μακριά νύχια σ τ ' άκρα τ ω ν χεριών της. Κι α π ' τη μύτη της κύλαγαν μύξες κι α π ' τα μάγουλα αίμα έσταζε χ ά μ ω - κι α ζ ύ γ ω τ α τα δόντια της δείχνοντας στεκόταν κ α ι πολλή σκόνη σκέπαζε τους ώμους της μουσκεμένους α π ' τα δάκρυα - και δίπλα καλοπύργωτη πόλη α ν θ ρ ώ π ω ν και χρυσές την κρατούσαν στεριωμένες στα υπέρθυρα ε φ τ ά πύλες - κι οι άντρες σε χαρές και χορούς χαίρονταν κι αυτοί π ά ν ω σε καλότροχη άμαξα έπαιρναν σ' άντρα γ υ ν α ί ­ κα, κι υψωνόταν πολύ γαμήλιο τραγούδι - και μακριά από αναμμένα δαδιά έπαιζε η φλόγα στα χέρια τ ω ν δούλων κ ο ρ ι τ σ ι ώ ν κι αυτές ζωντανές στη γιορτή προχωρούσαν μπροστά - και τις ακολουθούσαν παιγνιδιάρικοι χοροί. Κι αυτοί κ ά τ ω από καθαρόηχες σύριγγες άφηναν φ ω ν ή από τρυφερά στόματα και γύρω τους σκιζόταν η η χ ώ . Κι αυτές με τις κιθάρες έσερναν όμορφο χορό. Κι εδώ α π ' την άλλη μεριά νέοι μ' αυλό γλεντούσαν, αυτοί παίζοντας στο χορό και στο τραγούδι κι αυτοί γ ε λ ώ ν τ α ς με μια αυλητρίδα καθένας προχωρούσαν μπροστά - κι ολόκληρη την πόλη συμπόσια και χοροί και χαρές γ έ μ ι ζ α ν . Κι αυτοί μπροστά

179

ΗΣΙΟΔΟΣ

180

ΑΣΠΙΣ

στην πόλη στις πλάτες αλόγων ανεβασμένοι ορμούσαν. Κι οι ζευγάδες έσκιζαν τη θεϊκή γη κι αναζωσμένους τους χιτώνες φορούσαν. Κι ήταν βαθύ χ ω ρ ά φ ι - κι αυτοί θέριζαν με κοφτερά δρεπάνια τα γερτά φύλλα γεμάτα στάχυα, σα να ήταν ο καρπός της Δήμητρας" κι άλλοι με δεσίματα τα 'δεναν και τα 'ριχναν στο α λ ώ ν ι , άλλοι τρυγούσαν αμπέλια κρατώντας δρέπανα στα χέρια κι άλλοι βαστούσαν σε κ α ­ λάθια από τους τρυγητές κομμένα άσπρα και μαύρα στα­ φύλια από μακριά κληματαριά γεμάτη φύλλα κι ασημένιες έλικες. Κι αυτοί πάλι τα βαστούσαν σε καλάθια. Και κοντά τους κληματαριά ήταν χρυσή, ξακουστό έργο του πολύμυαλου Ηφαίστου, κι αυτοί παίζοντας στη μουσική ενός α υ ­ λητή ο καθένας με τα φύλλα και τις ασημένιες έλικες, γεμάτη σταφύλια - κι ήταν αυτά μαύρα. Αλλοι τα π α τ ο ύ ­ σαν, άλλοι τ' α ν τ λ ο ύ σ α ν κι άλλοι πάλευαν με γροθιές και μ' έλξεις* κι άλλοι γρηγορόποδους λαγούς έπιαναν κυνηγοί άντρες και κοφτερόδοντα σκυλιά μπροστά, ορμώντας ν' αρπάξουν, κι αυτοί ορμώντας να ξεφύγουν. Και δίπλα τους καβαλάρηδες αγωνίζονταν και γ ι α το έπαθλο σ υ ν α γ ω ­ νίζονταν και μοχθούσαν. Και π ά ν ω στα ομορφόπλεχτα άρματα οι ηνίοχοι ορθοί άφηναν ορμητικά τα γρηγορόποδα άλογα τα χαλινάρια, κι α ν τ ι χ τ υ π ώ ν τ α ς πετούσαν τα γεροδεμένα άρματα, και τα κεφαλάρια τ ω ν τροχών δυνατά αλάλαζαν. Αυτοί ασταμάτητα μοχθούσαν, κι ούτε ποτέ δε φτάναν στο τέλος της νίκης αλλά ακέρδιστο είχαν το έ π α ­ θλο. Και ήταν γ ι ' αυτούς μπροστά μεγάλος τρίποδας μέσα στο δρόμο τους, χρυσός, ξακουστό έργο του πολύμυαλου Ηφαίστου. Και γ ύ ρ ω γ ύ ρ ω στον κύκλο κ ύ λ α γ ε ο Ωκεανός όμοιος ξεχυλισμένος κι έδενε ολόκληρη την πολυστόλιστη ασπίδα. Και προς αυτόν αεροζύγιαστοι κύκνοι έκρωζαν δυνατά κι άλλοι πολλοί κολυμπούσαν στην άκρη του νερού" και δίπλα ταράζονταν ψάρια. Θαύμα να το δει κι ο βαρύχτυπος Δίας,

181

ΗΣΙΟΔΟΣ

182

ΑΣΠΙΣ

που με τη βουλή του ο Ή φ α ι σ τ ο ς έφτιασε τη μεγάλη και στέρεη ασπίδα, στις παλάμες του δουλεύοντας την. Αυτή ο δυνατός γιος του Δία την έπαιζε άνετα - και στο αλογισιο πήδησε άρμα, όμοιος αστραπή του πατέρα του αιγιδοκράτη Δία, αλαφρά ανεβαίνοντας - κι ο ηνίοχος του ο ισχυρός Ιόλαος ανεβαίνοντας μέσα σ τ ' αμάξι οδηγούσε το κ α μ π ύ ­ λο άρμα. Και κοντά τους ήρθε η θεά γλαυκομάτα Αθηνά κι εν­ θαρρύνοντας τους τους είπε φ τ ε ρ ω τ ά λογία: «Χαίρετε, γενιά του κοσμοξάκουστου Λ υ γ κ έ α 4 - τ ώ ρ α ο Δίας που στους μακάριους βασιλεύει σας δίνει δύναμη τον Κύκνο να ξαρματώστε και να τον γ υ μ ν ώ σ τ ε α π ' τα ξακουστά του όπλα. Κι άλλο λόγο θα σου π ω , πολύ ξεχωριστέ α π ' τους ανθρώπους - όταν α π ' τον Κύκνο στερήσεις τη γ λ υ κ ι ά ζ ω ή , εκεί αυτόν ν' αφήσεις και τα ξακουστά όπλα του, κι εσύ τον ανθρωποφθόρο Αρη φύλα όταν ορμήσει, κι όπου ξεσκέπαστο από τη δουλεμένη ασπίδα τον δουν τα μάτια σου, εκεί π λ ή γ ω σ ε τον με το μυτερό χαλκό - και τραβήξου π ί σ ω - γ ι α τ ί δε σου είναι πεπρωμένο ούτε τ' άλογα να πάρεις ούτε τα ξακουστά όπλα τ ο υ » . Έ τ σ ι είπε κι ανέβηκε στο άρμα η λαμπρή τ ω ν θεϊσσών, κρατώντας στα χέρια τη νίκη και τη δόξα, γρήγορα. Και τότε ο διογεννημένος Ιόλαος τρομερά χούγιαξε τ' άλογα - κι αυτά κ ά τ ω απ την κραυγή εύκολα έφερναν το γρήγορο άρμα τον κάμπο σκονίζοντας. Γιατί μέσα τους έβαλε ορμή η θεά γλαυκομάτα Αθηνά ανακουνώντας την αιγίδα - κι αντιβογκούσε γ ύ ρ ω η γ η . Κι αυτοί μαζί όρμησαν όμοιοι φ ω τ ι ά και θύελλα, ο αλογοδαμαστής Κύκνος κι ο Άρης ο αχόρταγος στον αλαλαγμό. Και μετά τ' άλογα τους ορμώ­ ντας μεταξύ τους σκληρά χλιμίντρισαν και γύρω τους σκίστηκε η η χ ώ . Και σ' αυτόν πρώτος μίλησε η βία του Ηρακλή: «Κύκνε, καλέ μου, γ ι α τ ί κ α τ ά π ά ν ω μου ρίχνεις τα

183

ΗΣΙΟΔΟΣ

184

ΑΣΠΙΣ

γρηγορόποδα άλογα, σε άντρες που ξέρουμε από μόχθο κι από πόνο; Έ λ α , κράτα στην άκρη το καλόξεστο άρμα σου κι α π ' το δρόμο τραβήξου στην άκρη. Π ά ω στην Τρηχίνα στο βασιλιά Κήυκα' αυτός στη δύναμη και στο σέβας είναι στην Τρηχίνα πρώτος, το ξέρεις κι ο ίδιος καλά" γ ι α τ ί αυτού παντρεύτηκες την κόρη τη γαλαζόματη Θεμιστονόη. Α, φίλε, ο Αρης α π ' το τέλος του θανάτου δε θα σε κρατήσει, αν οι δυο μας συγκρουστούμε πολεμώντας. Γιατί κιόλας κι άλλοτε δοκίμασε το κοντάρι μου, όταν γ ι α την αμμουδερή Πύλο στάθηκε απέναντι μου, αχόρταγα μανιασμένος για μάχη. Τρεις φορές κ ά τ ω α π ' το κοντάρι μου χτυπημένος ακούμπησε στη γη με λαβωμένη ασπίδα και την τέταρτη τον χτύπησα στο μηρό μ' όλη μου τ η ν ορμή κι ως μέσα βαθιά στη σάρκα του άνοιξα π λ η γ ή . Και μπρούμυτα στις σκόνες έπεσε χάμω α π ' τη δύναμη του κονταριού. Εκεί θα ντροπιαζόταν στους αθάνατους α π ' τα δικά μου χέρια μένοντας χωρίς τα ματωμένα του λά­ φυρα». Έ τ σ ι είπε" αλλά ο καλομελίτης 5 Κύκνος δε νοιαζόταν να υπακούει και τ' αρματοφόρα άλογα να κρατήσει. Και τότε α π ' το ομορφόπλεχτο άρμα πήδησαν αμέσως στη γη ο γιος του μεγάλου Δία κι ο γιος του άρχοντα Ενυάλιου. Κι οι ηνίοχοι κοντά έφεραν τα ομορφότριχα άλογα. Και κ α θ ώ ς αυτά ορμούσαν αντηχούσε α π ο κ ά τ ω α π ' τα πόδια τους η π λ α τ ι ά γ η . Κι όπως όταν από ψηλή κορφή μεγάλου βουνού ξεπηδάνε βράχοι και πέφτουν π ά ν ω ο ένας στον άλλο και πολλές ψηλόκορμες βαλανιδιές και πολλά π ε ύ κ α και μακρύρριζες λεύκες σπάνε από κ ά τ ω τους που εύκολα κυλάνε ως να φτάσουν στην πεδιάδα, έτσι αυτοί πέσαν ο ένας στον άλλο άγρια κραυγάζοντας. Κι ολόκληρη η πόλη τ ω ν Μυρ­ μιδόνων κι η ξακουστή Ιωλκός κι η Άρνη κι η Ελίκη κι η χλοερή Άνθεια αντήχησαν δυνατά στη φ ω ν ή και τ ω ν δύο" κι αυτοί μ' αλαλαγμό θεόφωνο σ υ γ κ ρ ο ύ σ τ η κ α ν και βαριά

185

ΗΣΙΟΔΟΣ

186

ΑΣΠΙΣ

βροντούσε ο νοητής Δίας - κι απ τον ουρανό έριξε σταγόνες αίμα, δίνοντας το σημάδι του πολέμου στο μεγαλόθαρρο γιο του. Κι όπως στα φαράγγια του βουνού τρομερός να τον δεις μπροστά σου κάπρος μπροστοδόντης λογίζεται στην ψυχή του να παλέψει μ' άντρες κυνηγούς και τροχάει το άσπρο του δόντι κυρτωμένος κι αφρός γ ύ ρ ω α π ' το σφιχτότριχτο στόμα χύνεται και τα δυο του μάτια μοιά­ ζουν με λαμπερό φ ω ς και ταράζει ορθές τις τρίχες του στη χαίτη και στον αυχένα, μ' αυτόν όμοιος ο γιος του Δία πήδησε στο αλογίσιο άρμα. Κι όταν σε χλωρό ο γαλαζόφτερος ηχηρός τ ζ ί τ ζ ι κ α ς βλαστάρι καθιστός το καλοκαίρι στους ανθρώπους να τραγουδάει αρχίζει και φαΐ του και ποτό του είναι η θηλυκή δροσιά κι όλη μέρα α π ' την αυγή χύνει τη φ ω ν ή του στο πιο φοβερό κάμα, όταν ο Σείριος καίει το σ ώ μ α , τότε στα κεχριά γ ύ ρ ω φαίνονται οι αθέρες, που τα σπέρνουνε το καλοκαίρι, όταν οι αγουρίδες βάφο­ νται, κ α τ ά π ώ ς ο Διόνυσος το 'δωσε στους ανθρώπους απόλαυση και βάρος, αυτή την εποχή πολεμούσαν και σηκωνόταν πολύς ορυμαγδός. Κι όπως δυο λιοντάρια γ ι α σκοτωμένη ελαφίνα μεταξύ του λυσσώντας το ένα στο άλλο ορμάνε και φοβερό ουρλιαχτό και τρίξιμο μαζί δοντιών γίνεται" κι όπως γ ύ π ε ς γαμψόνυχοι, στριφτόραμφοι π ά ν ω σε ψηλό βράχο άγρια κράζοντας παλεύουν γ ι α βουνίσια γίδα ή γ ι ' άγρια ελαφίνα π α χ ι ά που την έστρωνε χ τ υ π ώ ­ ντας την ρωμαλέος άντρας με βέλος από νευρά κι αυτός παραπλανιέται αλλού μην ξέροντας τον τόπο, αλλά αυτοί εύκολα την είδαν κι αμέσως γ ι ' αυτήν στήσαν σκληρό πάλεμα, έτσι αυτοί ουρλιάζοντας τινάχτηκαν ο ένας κ α τ α ­ π ά ν ω στον άλλο. Τότε ο Κύκνος το γιο του υπέρορμου Δία λαχταρώντας να σκοτώσει στην ασπίδα του έμπηξε το χάλκινο κοντάρι, αλλά δεν άνοιξε το χαλκό' το κράτησαν τα δώρα του θεού. Κι ο γιος του Α μ φ ι τ ρ ύ ω ν α , η βία του Ηρακλή, ανάμεσα στην περικεφαλαία και την ασπίδα με το

187

ΗΣΙΟΔΟΣ

188

ΑΣΠΙΣ

μ α κ ρ ύ κοντάρι τον α κ ά λ υ π τ ο αυχένα γ ρ ή γ ο ρ α κ ά τ ω α π ' τ ο σαγόνι χ τ ύ π η σ ε γερά" κι έκοψε και τους δυο τένοντες η α ν τ ρ ο φ ό ν α μελία" γιατί μεγάλη αντρειωμένου δύναμη έπε­ σ ε π ά ν ω τους. Και σ ω ρ ι ά σ τ η κ ε , ό π ω ς όταν πέφτει β α λ α ­ νιδιά ή πεύκα ψηλά σ τ ο βουνό χτυπημένη από καπνερό κεραυνό τ ο υ Δία* Έ τ σ ι σ ω ρ ι ά σ τ η κ ε " και π ά ν ω του αντή­ χησαν τ α ό π λ α τ ο υ τ α δουλεμένα μ ε χ α λ κ ό . Και τον ά φ η σ ε μ ε τ ά ο δ υ ν α τ ό κ α ρ δ ο ς γιος του Δ ί α 6 κι αυτός τον α ν θ ρ ω π ο φ θ ό ρ ο Α ρ η περιμένοντας να ζ υ γ ώ σ ε ι , φ ο β ε ρ ά μ ε τ α μ ά τ ι α κ ο ι τ ώ ν τ α ς , σ α λιοντάρι π ο υ βρήκε σ ώ μ α και π ο υ πεινασμένο τ ο

δέρμα

μ ε τ α γ ε ρ ά νύχια

σκίζει κι α μ έ σ ω ς παίρνει τη μελίφρονη ψυχή" κι α μ έ σ ω ς α π ' ορμή γεμίζει η μαύρη καρδιά του" κι ά γ ρ ι α κοιτάει με τα μ ά τ ι α και φ ο β ε ρ ά τις πλευρές και τους ώ μ ο υ ς με την ουρά μ α σ τ ι γ ώ ν ο ν τ α ς , με τα π ό δ ι α ψάχνει και κανένας δεν τολμάει μ π ρ ο σ τ ά τ ο υ β λ έ π ο ν τ α ς το να το ζ υ γ ώ σ ε ι και να το παλέψει, έτσι ο γιος τ ο υ Α μ φ ι τ ρ ύ ω ν α , ο α χ ό ρ τ α γ ο ς γι α λ α λ α γ μ ό , απέναντι στον Ά ρ η

στήθηκε,

στην ψυχή τ ο υ

θάρρος αυξάνοντας ορμητικά" κι αυτός ήρθε κοντά τ ο υ με πόνο στην καρδιά" κι ουρλιάζοντας κι οι δυο τινάχτηκαν ο ένας κ α τ α π ά ν ω στον ά λ λ ο . Κι ό π ω ς όταν β ρ ά χ ο ς α π ό ψηλό βουνόγερμα τιναχτεί και μ ε γ ά λ ο ς π η δ ώ ν τ α ς κυλιέται κι η αντήχηση ακολουθάει ορμητική και τ ο υ στήνεται σκληρή κορφή ψηλή και μ' αυτόν εκεί βροντιέται και τον κόβει, με τέτοιο ουρλιαχτό ο β α ρ υ ά ρ μ α τ ο ς ολέθριος Ά ρ η ς κ ρ α υ γ ά ­ ζοντας ό ρ μ η σ ε " κι αυτός έτοιμος τον αντιδέχτηκε. Α λ λ ά η Αθηνά, η κόρη τ ο υ αιγιδοκράτη Δ ί α , ήρθε α ν τ ι μ έ τ ω π η στον Ά ρ η κ ρ α τ ώ ν τ α ς τη σκοτεινή αιγίδα" κι άγρια κοιτά­ ζοντας τον λ ο ξ ά τ ο υ είπε φ τ ε ρ ω τ ά λόγια: « Ά ρ η , κ ρ ά τ η σ ε την ισχυρή ορμή σ ο υ και τ ' α ζ ύ γ ω τ α χέρια σου" γιατί δεν είναι ορισμένο να γδύσεις τα ξ α κ ο υ σ τ ά όπλα σ κ ο τ ώ ν ο ν τ α ς τον Η ρ α κ λ ή , τον τ ό λ μ η ρ ό κ α ρ δ ο γιο τ ο υ Δ ί α " άντε λοιπόν, πάψε το π ά λ ε μ α , και μη μου σ τ έ κ ε σ α ι

189

ΗΣΙΟΔΟΣ

190

ΑΣΠΙΣ

απέναντι». Έ τ σ ι είπε' ό μ ω ς δεν έπειθε τη μ ε γ α λ ό κ α ρ δ η ψυχή τ ο υ Ά ρ η , αλλά άγρια αυτός ουρλιάζοντας και π α ί ζ ο ν τ α ς κοντά­ ρια όμοια με φ λ ό γ α γ ο ρ γ ό π ο δ ο ς ό ρ μ η σ ε στη βία του Η­ ρακλή λ α χ τ α ρ ώ ν τ α ς να τον σ κ ο τ ώ σ ε ι - και κ ά ρ φ ω σ ε το χάλκινο κοντάρι, άγρια οργισμένος για το θάνατο τ ο υ γιου του, στη μεγάλη α σ π ί δ α . Α λ λ ά η γ λ α υ κ ο μ ά τ α Α θ η ν ά έ­ δ ι ω ξ ε την ορμή τ ο υ κονταριού α π λ ώ ν ο ν τ α ς α π ' τ ο ά ρ μ α . Και πικρός πόνος έπιασε τον Ά ρ η - και τ ο κ ο φ τ ε ρ ό τ ρ α β ώ ­ ντας σπαθί του ρίχτηκε σ τ ο δυνατόψυχο Ηρακλή" κι αυτόν, ό π ω ς ερχόταν, ο γιος τ ο υ Α μ φ ι τ ρ ύ ω ν α , ο α χ ό ρ τ α γ ο ς για φ ο β ε ρ ό α λ α λ α γ μ ό , σ τ ο μηρό τον ξ ε σ κ έ π α σ τ ο α π ' τ η δ ο υ ­ λεμένη α σ π ί δ α τον π λ ή γ ω σ ε γ ε ρ ά - κι ως μ έ σ α βαθιά στη σ ά ρ κ α τον άνοιξε χ τ υ π ώ ν τ α ς το κοντάρι και στη μέση εκεί της γ η ς τον έ σ τ ρ ω σ ε . Κ α ι σ' αυτόν ο Φ ό β ο ς κι ο Δ ε ί μ ο ς κ α λ ό τ ρ ο χ ο ά ρ μ α κι ά λ ο γ α έφεραν α μ έ σ ω ς κ ο ν τ ά κι α π ' την πλατύδρομη γη τον έβαλαν σ τ ο πολυδούλευτο ά ρ μ α αμέσως

έπειτα τ '

άλογα

μαστίγωσαν

κι

έφτασαν

κι στο

μακρύ Ό λ υ μ π ο . Κι ο γιος της Αλκμήνης κι ο δ ο ξ α σ μ έ ν ο ς Ιόλαος τ ο υ Κύκνου γδύνοντας α π ' τους ώ μ ο υ ς τ α ό μ ο ρ φ α όπλα φύγανε"

κι α μ έ σ ω ς μ ε τ ά σ τ η ς Τρηχίνας την πόλη

έ φ τ α σ α ν με τα γ ρ η γ ο ρ ο π ό δ α ρ α ά λ ο γ α . Κι η γ λ α υ κ ο μ ά τ α Λθηνά έ φ τ α σ ε στον μ ε γ ά λ ο Ό λ υ μ π ο και σ τ α δ ώ μ α τ α τ ο υ π α τ έ ρ α της. Κ α ι τον Κύκνο έθαψε

7

ο Κήυκας κι άπειρος

λαός, π ο υ κοντά κατοικούσαν πόλεις τ ο υ ξ α κ ο υ σ τ ο ύ β α σ ι ­ λέα, την Άνθη και την πόλη τ ω ν Μ υ ρ μ ι δ ό ν ω ν και την ξ α κ ο υ σ τ ή Ι ω λ κ ό και την Άρνη και την Ελίκη - και πολύς μαζεύτηκε

λαός

τιμώντας

τον

Κήυκα,

τον

αγαπημένο

στους μακάριους θεούς. Α λ λ ά τον τ ά φ ο τ ο υ τον αφάνισε ο Άναυρος πλημμυρισμένος β α ρ ύ νερό - γιατί έτσι ο Α π ό λ ­ λωνας ο γιος της Λ η τ ώ ς π ρ ό σ τ α ξ ε , γιατί αυτός τις ξ α κ ο υ ­ στές ε κ α τ ό μ β ε ς ,

όποιος κι αν τις πήγαινε στην

π α ρ α φ ύ λ α γ ε και βίαια τις συλούσε.

191

Πυθώ,

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Εκτός

από

τ α τρία π ρ ο η γ ο ύ μ ε ν α

ακέραια έ ρ γ α τ ο υ

Η σ ι ό δ ο υ , έχουν σ ω θ ε ί πλήθος α π ο σ π ά σ μ α τ α τ ο υ , π ο υ άλ­ λα είναι αυτοτελή κ ο μ μ ά τ ι α ή στίχοι π ο ι η μ ά τ ω ν ,

άλλα

πληροφορίες α ρ χ α ί ω ν γι' αυτόν και άλλα α β έ β α ι α ή νόθα, α π ο δ ι δ ό μ ε ν α στον ποιητή. Α υ τ ά είναι: — Κατάλογος

Γυναικών

ή

Ήοϊαι.

Ο

τίτλος

προέρχεται

α π ό την τυπική έναρξη α υ τ ώ ν τ ω ν π ο ι η μ ά τ ω ν με τη φ ρ ά σ η =

ή ο'ίη ( ή ό π ω ς έκανε, συνέβη σ τ η . . . ) β λ . Α π ο σ π ά σ μ α τ α 19 και 60. Πρόκειται για κ α τ ά λ ο γ ο γυναικών που α π έ κ τ η ­ σαν παιδιά α π ό θεούς. Πολλοί θεωρούν το π ο ί η μ α αυτό συνέχεια της Θεογονίας, στην οποία α π ό τον σ τ . 956 κ.ε. γίνεται λόγος για θεές π ο υ ενώθηκαν με θνητούς και γέν­ νησαν παιδιά όμοια με θεούς και ό π ο υ οι τελευταίοι στίχοι (1021-22) υπονοούν μ ε τ ά β α σ η σε ενότητα π ο υ θα α ν α φ έ ρ ε ­ ται στις θνητές π ο υ ενώθηκαν με θεούς. Υ π ο σ τ η ρ ί ζ ε τ α ι ότι οι

Ήοϊαι είναι κ α τ ά λ ο γ ο ι , π ο υ αφορούν τις μητριαρχικές

κοινωνίες, οι οποίες κ ά π ο τ ε είχαν επικρατήσει. — Μεγάλαι

Ήοϊαι.

Πρόκειται για κ α τ ά λ ο γ ο η ρ ω ί δ ω ν ,

π ο υ πολλοί τον θεωρούν συνέχεια τ ο υ προηγούμενου έ ρ γ ο υ . — Κήνκος Γάμος.

Θ έ μ α τ ο υ είναι οι περιπέτειες τ ο υ

Ηρακλή στους γ ά μ ο υ ς τ ο υ Κήυκα στην Τ ρ α χ ί ν α . Α ν α φ ο ρ ά στην επίσκεψη τ ο υ ή ρ ω α σ τ ο γ ά μ ο αυτό έχουμε και σ τ ο τέλος της

Άσπίδος. Έ ν α α π ό τ α π ρ ό σ ω π α τ ο υ π ο ι ή μ α τ ο ς

ήταν π ι θ α ν ώ ς η Αλκυόνη, η γυναίκα τ ο υ Κήυκα.

195

ΕΙΣΑΓΩΓΗ



Το

Μελαμποδία.

ποίημα

αναφερόταν

πιθανότατα

σ τ ο βίο φημισμένων μάντεων, ό π ω ς τ ο υ Κ ά λ χ α ν τ α , τ ο υ Μόψου, τ ο υ Τειρεσία, του Μ ε λ ά μ π ο δ α , στον οποίο οφείλει και το όνομα τ ο υ . — Πειρίθου κατάβασις.

Επικό

ποίημα,

στο

οποίο

σύμ­

φ ω ν α με τον Παυσανία (9. 31. 4) αναφέρεται π ω ς ο Θ η σ έ α ς μαζί με τον Πειρίθου κ α τ έ β η κ ε στον Α δ η . —

Χείρωνος

Ποίημα

νποθήκαι.

συμβουλευτικό

και

διδακτικό, όπου ο Κένταυρος Χ ε ί ρ ω ν α ς δίνει συμβουλές στους μαθητές τ ο υ (Αχιλλέα, Ι ά σ ο ν α κ . ά . ) . — Μεγάλα παρόμοιο Ήμε'ραι,

Έργα.-Από

τον

τίτλο

υποθέτουμε

ότι

ήταν

με το δεύτερο μέρος του π ο ι ή μ α τ ο ς Έργα και

αλλά

μεγαλύτερο.

Από

αναφορές σε

Ρωμαίους

κυρίως σ υ γ γ ρ α φ ε ί ς , υποθέτουμε ότι το ποίημα είχε θέμα τ ο υ την καλλιέργεια τ ω ν αμπελιών, τ ω ν ελαιόδεντρων και άλλων φ υ τ ώ ν . Την ύπαρξη τ ω ν Μεγάλων Έργων μαρτυρεί και ο Π ρ ό κ λ ο ς σ τ α σχόλια τ ο υ για τον Η σ ί ο δ ο . —

Αστρονομία.

Το π ο ί η μ α αναφερόταν στους σημαντι­

κότερους α σ τ ε ρ ι σ μ ο ύ ς , τις ημερομηνίες ανατολής και δύ­ σης τους, τους μύθους με τους οποίους αυτοί σχετίζονταν, κ α θ ώ ς και τ ο π ώ ς αυτοί χρησίμευαν ω ς οδηγοί (εμπειρικές αστρονομικές παρατηρήσεις

υπάρχουν και

στο

Έργα και

Ήμε'ραι). Α π ό το έργο αυτό έχουν επηρεαστεί ο Ε ρ α τ ο σ θ έ ­ νης και ο Πλίνιος. — Αίγίμιος. Α π ό άλλους αποδίδεται στον Η σ ί ο δ ο , ενώ α π ό τον Αθηναίο αποδίδεται στον Κ έ ρ κ ω π α το Μιλήσιο. Είναι έπος π ο υ αποτελείται α π ό δύο βιβλία, με θέμα τον πόλεμο τ ο υ Αιγίμιου και τ ω ν Δ ω ρ ι έ ω ν κ α τ ά τ ω ν Λ α π ι θ ώ ν , τη βοήθεια π ο υ τ ο υ π ρ ό σ φ ε ρ ε τ ό τ ε ο Ηρακλής, κ α θ ώ ς και την ιστορία τ ο υ Αιγίμιου και τ ω ν γιων τ ο υ . Σ τ ο ν Ησιόδειο κύκλο, ανήκουν π ο ι ή μ α τ α π ο υ δεν έχου­ με α π ο σ π ά σ μ α τ α τους. Α υ τ ά είναι: —

Όρνιθομαντεία.

Θέμα

του

196

είναι

η

δυνατότητα

του

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

α ν θ ρ ώ π ο υ να αποφύγει τις κ α τ α σ τ ρ ο φ έ ς συμβουλευόμενος το π έ τ α γ μ α τ ω ν πουλιών. Ο τελευταίος στίχος 828 σ τ ο Έργα καί

Ήμέραι ο δ ή γ η σ ε στην υπόθεση

ότι το

ποίημα

αυτό ήταν συνέχεια τ ο υ π α ρ α π ά ν ω έπους. —

Ίδαϊοι Δάκτυλοι.

Π ο ί η μ α π ο υ α ν α φ ε ρ ό τ α ν σε μυθικά

όντα που κ α τ ε ρ γ ά ζ ο ν τ α ν τον σίδηρο στην Κρήτη και τα οποία ανέθρεψαν τον Δ ί α . —

Έπιθαλάμιον εις Πηλε'α καί

αναφέρει ο Τ ζ έ τ ζ η ς .

Θετιν.

Το

έπος αυτό το

Ί σ ω ς να αποτελούσε τμήμα του

Καταλόγου. — Γης Περίοδος. Ο Έ φ ο ρ ο ς ο Κ υ μ α ί ο ς κάνει λόγο για έργο με α υ τ ό τον τίτλο. Π ι θ α ν ώ ς σ χ ε τ ί ζ ε τ α ι με το μύθο του Φηνέα και τ ω ν Α ρ π υ ι ώ ν , π ο υ ε ν τ ά σ σ ε τ α ι στον Α ρ γ ο ­ ναυτικό κύκλο. Για τ ο αρχαίο κείμενο τ ω ν α π ο σ π α σ μ ά τ ω ν ελήφθησαν υπόψη οι εκδόσεις τ ω ν R. Merkelbach-M. L. West (Oxford Classical Texts) και G.

P.

Goold

(The

Loeb Classical

Library). Τ α α π ο σ π ά σ μ α τ α αριθμούνται κ α τ ' α ύ ξ ο υ σ α σ ε ι ρ ά - σ ε παρένθεση τίθεται η αρίθμηση της έ κ δ ο σ η ς τ ω ν Merkelbach-West.

197

Γ Υ Ν Α Ι Κ Ω Ν Κ Α Τ Α Λ Ο Γ Ο Σ Ή ΗΟΙΑΙ

200

Γ Υ Ν Α Ι Κ Ω Ν Κ Α Τ Α Λ Ο Γ Ο Σ Ή ΗΟΙΑΙ

1(0 Γιατί τ ό τ ε ήταν κοινά τα σ υ μ π ό σ ι α , κοινά τα καθίσματα τ ω ν α θ α ν ά τ ω ν θεών και τ ω ν θνητών α ν θ ρ ώ π ω ν .

2(5) Κι η κόρη στον οίκο τ ο υ ευγενή Δ ε υ κ α λ ί ω ν α η Π α ν δ ώ ρ α με τον π α τ έ ρ α Δ ί α , τον ο δ η γ ό τ ω ν θεών ό λ ω ν , σμιγμένη στην α γ ά π η γέννησε το χαιρομαχητή Γ ρ α ι κ ό . f

3(7)

Κ ι αυτή κ ά τ ω α π ' τ ο Δ ί α σ υ λ λ α μ β ά ν ο ν τ α ς γέννησε στον κεραυνόχαρο δυο γιους, το Μ ά γ ν η τ α και το Μ α κ η δ ό ν α τον α λ ο γ ό χ α ρ ο , που κατοικούσαν δ ώ μ α τ α γ ύ ρ ω α π ' την Πιερία και τον Όλυμπο. 4(8) Κι ο Μ ά γ ν η ς το Δ ί κ τ η και τον ισόθεο Πολυδέκτη. 5(9) Κι α π ' τον Έ λ λ η ν α το φιλοπόλεμο βασιλιά γεννήθηκαν ο Δ ώ ρ ο ς κι ο Ξούθος κι ο α λ ο γ ό χ α ρ ο ς Αίολος

201

ΗΣΙΟΔΟΣ

202

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

6(10) Και, γιοι τ ο υ Α ι ό λ ο υ γεννήθηκαν δικαιοκρίτες βασιλιάδες ο Κ ρ η θ έ α ς κι ο Α θ ά μ α ν τ α ς κι ο ποικιλόνοος Σ ί σ υ φ ο ς κι ο άδικος Σ α λ μ ω ν έ α ς κι ο περίψυχος Περιήρης. 7(12) Αυτήν ο γιος τ ο υ Α μ α ρ υ γ κ έ α ο Ι π π ό σ τ ρ α τ ο ς το β λ α σ τ ά ρ του Ά ρ η . Ο λ α μ π ρ ό ς γιος τ ο υ Φ υ κ τ έ α , ο α ρ χ η γ ό ς τ ω ν Ε π ε ι ώ ν . 8(13) Κ α τ ο ι κ ο ύ σ ε σ τ ο υ ς βράχους τ ο υ Ωλενού κοντά στις όχθες τ ο υ πλατιού Πείρου. 9 (23a) Την Τιμάνδρη ο Έ χ ε μ ο ς έκανε ζ ω ν τ α ν ή του ομόκλινη. 10 (25) — Τ ώ ρ α πια είναι θεός και βγήκε α π ' ό λ α τα κ α κ ά — και ζει εκεί π ο υ κι οι άλλοι θεοί π ο υ έχουν στον Όλυμπο δώματα, — α θ ά ν α τ ο ς κι α γ έ ρ α σ τ ο ς , έχοντας την ο μ ο ρ φ ό σ φ υ ρ η Ήβη, — π α ι δ ί τ ο υ μ ε γ ά λ ο υ Δ ί α και της χρυσοπέδιλης Ή ρ α ς — αυτόν πριν εχθρευόταν η θεά λευκοχέρα Ή ρ α — κι α π ' τους μακάριους θεούς κι α π ' τους θνητούς ανθρώπους" — αλλά τ ώ ρ α πια τον α γ α π ά ε ι και τον τιμάει π ά ν ω απ τους άλλους — τους α θ α ν ά τ ο υ ς , μόνο μ ε τ ά α π ' τον ίδιο τον πολυδύ­ ναμο γιο τ ο υ Κ ρ ό ν ο υ . Η θεϊκή Τ π ε ρ μ ή σ τ ρ α τον ηγέτη τ ο υ λαού Α μ φ ι ά ρ α ο γέννησε, ανεβαίνοντας στη θαλερή κλίνη του Οϊκλέα

203

ΗΣΙΟΔΟΣ

204

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

σ τ ο α λ ο γ ο τ ρ ό φ ο Ά ρ γ ο ς , τ ο υ ηγέτη π ο λ λ ώ ν α ν θ ρ ώ π ω ν , π ο υ ήταν καλός στην ανδρεία και κ α λ ό ς στον π ό λ ε μ ο , ευγενής στην ψυχή κι α γ α π η μ έ ν ο ς σ τ ο υ ς α θ α ν ά τ ο υ ς . Και γέννησε την Ιφιάνειρα με την π ο λ υ α γ ά π η τ η μορφή και τον Έ ν δ η ο τον ά ρ χ ο ν τ α τ ω ν η ρ ώ ω ν , τον ό μ ο ρ φ ο και μεγάλο. 11 (26) Και σ υ λ λ α μ β ά ν ο ν τ α ς η ο μ ο ρ φ ό φ ω ν η Σ τ ρ α τ ο ν ί κ η τον Εύρυτο στον οίκο γέννησε τον α γ α π η μ έ ν ο της γιο" κι αυτού γιοι γεννήθηκαν ο Δ η ί ω ν α ς κι ο Κλυτίος κι ο ισόθεος Τ ο ξ έ α ς κι ο Ί φ ι τ ο ς , το β λ α σ τ ά ρ ι τ ο υ Άρη" και μ ε τ ' α π ' αυτούς τελευταία γέννησε την ξανθή Ιόλεια η Αντιόχη η α ρ χ ό ν τ ι σ σ α τ ο υ γ ε ρ ο ύ γιου τ ο υ Ν α υ β ό λ ο υ . 12 (33a) και τον α γ έ ρ ω χ ο Περικλύμενο τον ευτυχισμένο, π ο υ του χ ο ρ ή γ η σ ε δ ώ ρ α ο γ ε ο σ ε ί σ τ η ς Ποσειδώνας δ ι ά φ ο ρ α - γιατί ά λ λ ο τ ε μες σ τ α πουλιά φ α ν ε ρ ω ν ό τ α ν αϊτός κι ά λ λ ο τ ε ήταν, θ α υ μ α σ τ ό να το δεις, μυρμήγκι κι ά λ λ ο τ ε πάλι τα λ α μ π ρ ά γένη τ ω ν μ ε λ ι σ σ ώ ν κι άλλοτε φ ο β ε ρ ό κι αμείλιχτο φίδι κι είχε δ ώ ρ α δ ι ά φ ο ρ α , π ο υ δε λέγονται, π ο υ α ρ γ ό τ ε ρ α τον παγίδεψαν με τη βουλή της Αθηνάς" 13 (34) Ο Ν έ σ τ ο ρ α ς μόνο ξ έ φ υ γ ε στην ανθισμένη Γέρηνο. 14 (35) Και σ κ ό τ ω σ ε τ ο υ καρτερόψυχου Ν η λ έ α τους ευγενείς γιους τους έντεκα, και ο δ ω δ έ κ α τ ο ς ο Γερήνιος κ α β α λ ά ρ η ς Νέστορας

205

ΗΣΙΟΔΟΣ

206

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

15 (40) Ο Α ί σ ο ν α ς π ο υ γέννησε γιο τον Ι ά σ ο ν α , τον ποιμένα τ ω ν ανθρώπων, π ο υ ανάθρεψε ο Χ ε ί ρ ω ν α ς μες σ τ ο δ α σ ω μ έ ν ο Πήλιο.

16 (49) Α υ τ ό ς (γέννησε) το Σ ή μ ο και τον Α λ ά ζ υ γ ο , ευγενείς γιους.

17 (50) Κι αυτή γέννησε στον οίκο τον Α σ κ λ η π ι ό , τον α ρ χ η γ ό τ ω ν αντρών, δ α μ α σ μ έ ν η α π ' τ ο Φ ο ί β ο , και την ό μ ο ρ φ ο π λ ό κ α μ η Εριώπη. Κι η Αρσινόη σ μ ί γ ο ν τ α ς με το γιο τ ο υ Δ ί α και της Λ η τ ώ ς γέννησε γιο τον Α σ κ λ η π ι ό τον άψογο και ισχυρό.

18 (51) Ο π α τ έ ρ α ς τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν και τ ω ν θ ε ώ ν ο ρ γ ί σ τ η κ ε κι α π ' τον Ό λ υ μ π ο χ τ υ π ώ ν τ α ς με καπνερό κεραυνό σ κ ό τ ω σ ε το γιο της Λ η τ ώ ς , την ψυχή του Φ ο ί β ο υ ξεσηκώνοντας. 19 (59) Ή ό π ω ς αυτή π ο υ τους ιερούς Δ ί δ υ μ ο υ ς κατοικεί λ ό φ ο υ ς σ τ ο υ Δ ω τ ί ο υ τον κ ά μ π ο απέναντι στην π ο λ υ σ τ ά φ υ λ η Άμυρο έλουσε στη λίμνη Β ο ι β ι ά δ α το πόδι της η α δ ά μ α σ τ η παρθένα. 20 (60) Σ ' αυτόν κήρυκας ήρθε κ ό ρ α κ α ς α π ' τ ο ιερό σ υ μ π ό σ ι ο

207

ΗΣΙΟΔΟΣ

208

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

στην πανίερη Π υ θ ώ και είπε για έ ρ γ α κρυφά σ τ ο μακρυμάλλη Φ ο ί β ο , π ω ς ο Ί σ χ η ς παντρεύτηκε την Κορωνίδα, ο γιος τ ο υ Έ λ α τ ο υ , τ ο υ διογέννητου Φλεγύα την κόρη. 21 (61) Α ν ό η τ ο ς όποιος τ α έτοιμα αφήνοντας κυνηγάει τ ' ανέτοιμα. 22 (62) Σ τ η ν άκρη τ ω ν κ α ρ π ώ ν τ ω ν σ τ α χ υ ώ ν έτρεχε και δεν τ α 'σπαζε, αλλά π ά ν ω σ τ ο υ ς αθέρες τ ο υ σιταριού μ ε τ α π ό δ ι α περνούσε και δεν πείραζε τον κ α ρ π ό .

23 (64) Αυτή γέννησε τον Αυτόλυκο και τον Φιλάρμονα ξ α κ ο υ σ τ ό για τ η γ λ ώ σ σ α τ ο υ . 24 (67b) Ό , τ ι έπιανε σ τ α χέρια τ ο υ , τ ο έκανε ά φ α ν τ ο . 25 (69) Και τ ό τ ε α π ' τα στήθη του Α θ ά μ α ν τ α την πνοή πήρε ο Δίας. 26 (70) Π ο υ α π ' τ η Λ ί λ α ι α ξεχύνει τ ο κ α λ ό τ ρ ε χ ο νερό τ ο υ .

Και π ο υ κοντά στον Π α ν ο π έ α μ ε σ ' α π ' την οχυρή Ερύμνη

209

ΗΣΙΟΔΟΣ

210

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

κι α π ' τον Ο ρ χ ο μ ε ν ό πάει τυλιγμένος σα φίδι. 27 (77) Ο Α σ π λ η δ ώ ν α ς κι ο Κλύμενος κι ο θ ε ό μ ο ρ φ ο ς Α μ φ ί δ ο κ ο ς . 28 (121) Π ο υ π ρ ω τ ύ τ ε ρ α τον π υ ρ σ ό έκρυβαν μ έ σ α .

29 (123) Α π ' αυτές οι βουνήσιες νύμφες θεές γεννήθηκαν και το γένος τ ω ν α ν ά ξ ι ω ν κι ά π ρ α γ ω ν Σ α τ ύ ρ ω ν κι οι Κουρήτες θεοί παιγνιδιάρηδες και χορευτές.

30 (124) Κ ι α π ό τ ό τ ε όρκο έ β α λ ε α τ ι μ ώ ρ η τ ο σ τ ο υ ς α ν θ ρ ώ π ο υ ς σ τ α κ ρ υ φ ά έργα για την Α φ ρ ο δ ί τ η .

31 (128) Το Α ρ γ ό ς π ο υ ήταν άνυδρο το έκανε ο Δ α ν α ό ς ν ε ρ ο φ ό ρ ο . 32 (132) Α π ό τη φοβερή λαγνεία τους έ χ α σ α ν το τρυφερό λουλούδι. 33 (133) Γιατί π ά ν ω σ τ ο κεφάλι τους κακή λειχήνα έχυσε" και λέπρα έ π ι α σ ε όλο τ ο σ ώ μ α τους και τ α μαλλιά έπεφταν κ ά τ ω κι έμενε γυμνό το ω ρ α ί ο τους κεφάλι. 34 (137) Και την κόρη τ ο υ Ά ρ α β ο υ , που ο ά κ α κ ο ς Ε ρ μ ά ο ν α ς γέννησε κι η Θρονία, η κόρη τ ο υ ά ρ χ ο ν τ α Β ή λ ο υ .

211

ΗΣΙΟΔΟΣ

212

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

35 (144) Α υ τ ό ς ο πιο βασιλικός ήταν α π ' τ ο υ ς θνητούς βασιλιάδες και πολλούς κυβερνούσε περίοικους α ν θ ρ ώ π ο υ ς κρατώντας του Δ ί α το σκήπτρο

-

μ ' αυτό σ ε πολλούς

βασίλευε.

36 (146) Κι ο Ευρυγύης παλικάρι ακόμη τ ω ν ιερών Α θ η ν ώ ν .

37 (150) Και τους Αιθίοπες και τ ο υ ς Λίγυες και τους αλογοαρμέχτες Σκύθες.

38 (151) Σ τ η χ ώ ρ α τ ω ν γ α λ α τ ο φ ά γ ω ν π ο υ έχουν τις ά μ α ξ ε ς σπίτια.

39 (156) Εκεί π ρ ο σ ε υ χ ό τ α ν στον ψηλοκράτορα Αινήιο.

40 (158) Και κ ρ ό τ ο ς αντηχιστός τ ω ν π ο δ ι ώ ν σ η κ ω ν ό τ α ν .

41 (159) Και μ ε γ ά λ ο κ α κ ό γι' αυτούς τους ίδιους.

42 (161) Γιοι γεννήθηκαν τ ο υ ισόθεου Λ υ κ ά ο ν α π ο υ κ ά π ο τ ε γέννησε ο Π ε λ α σ γ ό ς .

43 (166) Κι ο Α ί π υ τ ο ς πάλι γέννησε τον Τ λ η σ ή ν ο ρ α και τον Πειρίθου.

213

ΗΣΙΟΔΟΣ

214

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

44 (167) Το Φέλλο τον καλοκονταριστή γέννησε η ξ α κ ο υ σ τ ή Μελίβοια. 45 (169) Κι η ε ρ ά σ μ ι α Τ α ϋ γ έ τ η κι η μ α υ ρ ο μ ά τ α Η λ έ κ τ ρ α κι η Αλκυόνη κι η Α σ τ ε ρ ό π η κι η θεϊκιά Κ ε λ α ι ν ώ και η Μ α ί α κι η Μ ε ρ ό π η , π ο υ τις γέννησε ο λ α μ π ρ ό ς Άτλαντας

46 (170) Σ τ α βουνά της Κυλλήνης τον κήρυκα γέννησε τ ω ν θεών Ερμή.

47 (175) Αυτή γέννησε την Ερμιόνη στον κ ο ν τ α ρ ο ξ α κ ο υ σ μ έ ν ο Μενέλαο" και τελευταίο γέννησε το Ν ι κ ό σ τ ρ α τ ο το β λ α σ τ ά ρ ι τ ο υ Άρη. 48 (176) Κι αυτές η χ α μ ο γ ε λ ο ύ σ α Α φ ρ ο δ ί τ η ζήλεψε βλέποντας τες και τους έ β α λ ε κακή φ ή μ η . Κι η Τιμάνδρη μ ε τ ά ε γ κ α τ α λ ε ί π ο ν τ α ς τον ' Ε χ ε μ ο έφυγε και π ή γ ε σ τ ο Φυλέα, τον α γ α π η μ έ ν ο στους μακάριους θεούς" κι η Κ λ υ τ α ι μ ν ή σ τ ρ α έτσι αφήνοντας το θεϊκό Α γ α μ έ μ ν ο ν α ξ ά π λ ω σ ε κοντά στον Α ί γ ι σ θ ο και πήρε ομόκλινο κ α τ ώ τ ε ρ ο " έτσι κι Ελένη ν τ ρ ό π ι α σ ε την κλίνη τ ο υ ξανθού Μ ε ν έ λ α ο υ .

49 (181) Ή ό π ω ς αυτή π ο υ η Β ο ι ω τ ί α Τ ρ ί α ανάτρεψε κόρη.

215

ΗΣΙΟΔΟΣ

216

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

50 (197) Και τόσες γυναίκες που ξέρουν πολλά κι άψεγα όλες με χρυσές φιάλες στα χέρια. Κι αληθινά κι ο Κάστορας κι ο ισχυρός Πολυδεύκης -

προξενητή τους θα τον έκαναν με τη βία αλλά ο Αγαμέμνονας που ήταν γαμπρός τους τη γύρευε για τον αδερφό του το Μενέλαο. Κι οι δύο γιοι του άρχοντα Αμφιάραου, γιου του Οϊκλή, -

απ' το Άργος τη ζητούσαν πολύ κοντά αλλά βέβαια κι αυτούς τους κατάστρεψε [ο σεβασμός] των θεών και η αποδοκιμασία των ανθρώπων. 51 (198) Αλλά δεν ήταν δυνατό ν' απατήσεις τους γιους του Τυνδάρεου. Κι απ' την Ιθάκη τη γύρευε του Οδυσσέα η ιερή δύναμη, ο γιος του Λαέρτη που ήταν ο νους του όλο περίπλοκες σκέψεις Δώρα καθόλου δεν έστειλε για τη αλαφρόσφυρη κόρηγιατί το 'ξερε στην ψυχή του ότι ο ξανθός Μενέλαος θα νικήσει- γιατί στ' αγαθά ήταν ο πρώτος απ' τους Αχαιούς και μήνυμα έστειλε μπροστά του στη Λακεδαίμονα στον αλογοδαμαστή Κάστορα και στο νικητή Πολυδεύκη 52 (199) Στον αλογοδαμαστή Κάστορα και το νικητή Πολυδεύκη ποθώντας της Ελένης σύζυγος να είναι της ομορφομάλλας, χωρίς να 'χει δει τη μορφή της, αλλ' ακούγοντας το λόγο απ' άλλους. Κι απ' τη Φυλάκη τη γύρευαν δύο άντρες ξεχωριστά πρώτοι,

217

ΗΣΙΟΔΟΣ

218

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ο γιος τ ο υ Ί φ ι κ λ ο υ ο Π ο δ ά ρ κ η ς , τ ο υ γιου τ ο υ Φ ύ λ α κ ο υ , κι οι δύο μήνυμα έστειλαν μ π ρ ο σ τ ά τους σ τ η Λ α κ ε δ α ί μ ο ν α στον οίκο τ ο υ Τ υ ν δ ά ρ ε ο υ , τ ο υ συνετού γιου τ ο υ Ο ι β ά λ ο υ , κι έδιναν πολλά γαμήλια δ ώ ρ α , γιατί ήταν μεγάλη η φήμη της γυναίκας,...

53 (200) Τ η ς Α ρ γ ε ί α ς Ελένης σ ύ ζ υ γ ο ς να είναι της ο μ ο ρ φ ο μ ά λ λ α ς . Κι α π ' την Α θ ή ν α τη γύρευε ο γιος τ ο υ Π ε τ ε ο ύ ο Μενεσθέας κι έδινε πολλά γαμήλια δ ώ ρ α " γιατί θησαυρούς πολλούς σωρωμένους είχε και χρυσάφι και λ έ β η τ ε ς και τρίποδες, ω ρ α ί α , π ο υ ήταν βαθιά μ έ σ α στον οίκο τ ο υ ά ρ χ ο ν τ α Πετεού και μ' α υ τ ά τον έ σ π ρ ω χ ν ε η ψυχή τ ο υ δίνοντας τα γ α μ ή λ ι α δ ώ ρ α να την κερδίσει ομόκλινη πολλά δίνοντας τα" γιατί δεν περίμενε, κανείς να είναι ανώτερος α π ' όλους τους ή ρ ω ε ς σ τ ' α γ α θ ά και σ τ α δ ώ ρ α . Κι έ φ τ α σ ε σ τ ο υ Ο ι β ά λ ο υ τον οίκο ο ισχυρός Λ υ κ ο μ ή δ η ς με κ α ρ ά β ι α α π ' την Κρήτη για την ο μ ο ρ φ ο μ ά λ λ α Ελένη.

54 (203) Σ τ ο υ ς γιους τ ο υ Α ι α κ ο ύ σ φ ρ ί γ ο ς έ δ ω σ ε ο Ολύμπιος, νου σ τ ο υ ς γιους τ ο υ Α μ υ θ ά ο ν α , π λ ο ύ τ ο χ ο ρ ή γ η σ ε σ τ ο υ ς γιους τ ο υ Α τ ρ έ α .

55 (204) Τ η γύρευε

-

και τ α πιο πολλά δ ώ ρ α μ ε τ ' α π ' τον ξανθό Μενέλαο

219

ΗΣΙΟΔΟΣ

220

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

έ δ ω σ ε α π ' τους μνηστήρες" γιατί πολύ ήθελε στην ψυχή τ ο υ της Α ρ γ ε ί α ς Ελένης να είναι σ ύ ζ υ γ ο ς της ο μ ο ρ φ ο μ ά λ λ α ς . Κι ο Α ί α ν τ α ς α π ' τη Σ α λ α μ ί ν α ο άψογος πολεμιστής τη γύρευε" κι έδινε γ α μ ή λ ι α δ ώ ρ α τ α ι ρ ι α σ τ ά , θ α υ μ α σ τ ά έργα· γιατί αυτοί π ο υ είχαν την Τ ρ ο ι ζ ή ν α και την π α ρ α θ α λ ά σ σ ι α Επίδαυρο και το νησί Αίγινα και τη Μ ά σ η τ α οι γιοι τ ω ν Α χ α ι ώ ν και τα σκιερά Μ έ γ α ρ α και τη φρυδάτη Κόρινθο και την Ερμιόνη και την Α σ ί ν η , π ο υ κατοικούνται δίπλα στη θ ά λ α σ σ α , α υ τ ώ ν είπε τ α σ τ ρ ι φ τ ό π ο δ α β ό δ ι α και τ α π α χ ι ά γιδοπρόβατα όλα μαζί θα τα δ ώ σ ε ι , γιατί τον σ τ ό λ ι ζ ε μακρύ κοντάρι. Κι α π ' την Εύβοια ο Ελεφήνορας, ο α ρ χ η γ ό ς τ ω ν α ν τ ρ ώ ν ο γιος τ ο υ Χ α λ κ ώ δ ο ν τ α , ο ηγέτης τ ω ν μεγαλόψυχων Αβάντων τη γύρευε" κι έδινε π ο λ λ ά δ ώ ρ α " γιατί πολύ ήθελε στην ψυχή τ ο υ της Α ρ γ ε ί α ς Ελένης να είναι σ ύ ζ υ γ ο ς της ο μ ο ρ φ ο μ ά λ λ α ς . Κι α π ' την Κρήτη τη γύρευε η μεγάλη δύναμη τ ο υ Ιδομενέα ο γιος τ ο υ Δ ε υ κ α λ ί ω ν α , τ ο υ ξ α κ ο υ σ μ έ ν ο υ Μ ί ν ω α γενιά, και δεν έστειλε προξενητή τ ο υ άλλον, αλλά ο ίδιος με το π ο λ ύ δ ε τ ο μαύρο κ α ρ ά β ι πήγε π ά ν ω α π ' τον Ωγύλιο π ό ν τ ο μ έ σ ' α π ' τ ο μαύρο κύμα προς τον οίκο τ ο υ συνετού Τ υ ν δ ά ρ ε ο υ για να δει την Α ρ γ ε ί α Ελένη και να μην τ ο υ πάει άλλος την κόρη, π ο υ η φήμη της είχε α π λ ω θ ε ί σ' όλη τη θεϊκή γ η . Κι έ φ τ α σ ε με την π ρ ο τ ρ ο π ή τ ο υ μ ε γ α λ ο δ ύ ν α μ ο υ Δ ί α . Κι ο ά ρ χ ο ν τ α ς Τ υ ν δ ά ρ ε ο ς , όσοι ήρθαν για την κόρη, ούτε θέλοντας έ δ ι ω ξ ε κανένα ούτε και πήρε τ ο υ καθενός το δώρο"

221

ΗΣΙΟΔΟΣ

222

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

κι α π ' όλους τους μνηστήρες α π α ί τ η σ ε σταθερούς όρκους και π ρ ό σ τ α ξ ε να ορκιστούν και μ' ά κ ρ α τ ο υ κρασιού να ευχηθούν σπονδή" κανείς άλλος α π ' αυτόν άλλα δε θα ε τ ο ί μ α ζ ε για το γ ά μ ο της ο μ ο ρ φ ο χ έ ρ α ς κόρης" κι όποιος α π ' τους άντρες ο ίδιος την έπαιρνε με τη βία κι έδιωχνε την οργή και την ντροπή, π ί σ ω α π ' αυτόν όλους τους κ ά λ ε σ ε ν α ορμήσουν να τ ο υ το ξ ε π λ η ρ ώ σ ο υ ν . Κι αυτοί π ρ ό θ υ μ α υ π ά κ ο υ σ α ν , γιατί όλοι περίμεναν π ω ς θα κάνουν το γ ά μ ο " αλλά όλους μαζί ο γιος τ ο υ Α τ ρ έ α τους νίκησε ο πολεμόφιλος Μενέλαος δίνοντας τα πιο πολλά" κι ο Χ ε ί ρ ω ν α ς σ τ ο δ α σ ω μ έ ν ο Πήλιο τ ο γιο τ ο υ Π η λ έ α φρόντιζε τ ο γ ρ ή γ ο ρ ο σ τ α π ό δ ι α τον ξ ε χ ω ρ ι σ τ ό α π ' τους άντρες, π ο υ ήταν ακόμη παιδί" γιατί ο πολεμόφιλος Μενέλαος δε θα είχε νικήσει ούτε άλλους α π ' τ ο υ ς π ά ν ω σ τ η γη ανθρώπους στη μνηστεία της Ελένης, αν αυτή την έβρισκε παρθένα γ υ ρ ν ώ ν τ α ς στην π α τ ρ ί δ α τ ο υ α π ' το Πήλιο ο γ ρ ή γ ο ρ ο ς Αχιλλέας. Α λ λ ά β έ β α ι α την πήρε πριν ο πολεμόφιλος Μενέλαος. Αυτή γέννησε την ο μ ο ρ φ ό σ φ υ ρ η Ερμιόνη στον οίκο α π ρ ο σ δ ό κ η τ α . Κι όλοι οι θεοί χ ώ ρ ι σ α ν τις ψυχές τους σ τ ο μ ά λ ω μ α " γιατί τ ό τ ε σ κ ε φ τ ό τ α ν θεϊκά έ ρ γ α ο ψηλοβρόντης Δ ί α ς , ν' ανακατέψει στην άπειρη γη α ν α σ τ ά τ ω σ η , και τ ο γένος τ ω ν θνητών α ν θ ρ ώ π ω ν πια πολύ β ι α ζ ό τ α ν ν' αφανίσει, μ' αιτία, να καταστρέψει τις ψυχές τ ω ν ημιθέων, με τους δυστυχισμένους θνητούς να μην ενωθούν τα τέκνα τ ω ν θ ε ώ ν , β λ έ π ο ν τ α ς με τα μ ά τ ι α τους τ ο θ ά ν α τ ο , αλλά οι μακάριοι και σ τ ο μέλλον ό π ω ς πριν

223

ΗΣΙΟΔΟΣ

224

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

χ ω ρ ι σ τ ά α π ' τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς να έχουν το βίος και την κατοικία τους. Και σ' όσους α π ό αθανάτους και θνητούς α ν θ ρ ώ π ο υ ς γεννήθηκαν, έ β α λ ε κόπους και πόνο π ά ν ω στον π ό ν ο . Ό σ α ήταν κι ό σ α είναι κι ό σ α πρόκειται να είναι όλα με σ ω σ τ έ ς σκέψεις τα κυβερνάει και τιμάει τη βουλή τ ο υ π α τ έ ρ α τ ο υ τ ο υ συννεφοσυνάχτη Δ ί α " γιατί κανείς δεν ήξερε κ α λ ά π ω ς ήταν να σχεδιάσει, ούτε α π ' τους μακάριους θεούς ούτε α π ' τους θνητούς ανθρώπους, π ά μ π ο λ λ α στον Ά δ η κεφάλια με το χαλκό να στείλει α ν τ ρ ώ ν η ρ ώ ω ν π ε σ μ έ ν ω ν μ έ σ α στη μ ά χ η . Α λ λ ' ακόμη τ ό τ ε δεν ένιωθε π ο ύ πάει ο νους τ ο υ π α τ έ ρ α του, και π ω ς δ ι ώ χ ν ο ν τ α ς α π ' τ α παιδιά τους τ ο θ ά ν α τ ο χαίρονται οι άνθρωποι" και με της ψυχής χαιρόταν την ορμή τ ο υ πολυδύναμου π α τ έ ρ α τ ο υ π ο υ γ ι α τους α ν θ ρ ώ π ο υ ς μεγάλα σχεδίαζε. Και πολλά α π ' τ α ψηλά δέντρα γέρνοντας χ ά μ ω χύνονταν ω ρ α ί α φύλλα κι έρεε ο κ α ρ π ό ς σ τ η γη α π ' τ ο Β ο ρ ι ά π ο υ άγρια φ ύ σ α γ ε κ α τ ά τ ο π ε π ρ ω μ έ ν ο τ ο υ Δίακι έ β ρ α ζ ε η θ ά λ α σ σ α κι όλα τ ρ α ν τ ά ζ ο ν τ α ν α π ' αυτόν και τρεμούλιαζε η δύναμη τ ω ν θνητών και λιγόστευε ο καρπός την εποχή της άνοιξης, όταν ο άτριχος γεννάει στις κρυψώνες της γης την τρίτη χρονιά τρία παιδιά. Την άνοιξη σ τ ο βουνό και σ τ ο υ ς πυκνούς δρόμους και σ τ ο δάσος μακριά α π ο φ ε ύ γ ο ν τ α ς και μ ι σ ώ ν τ α ς τ ο π ά τ η μ α τ ω ν ανθρώπων...

225

ΗΣΙΟΔΟΣ

226

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

56 (205) Κι αυτή σ υ λ λ α μ β ά ν ο ν τ α ς γέννησε τον α λ ο γ ό χ α ρ ο Α ι α κ ό . Κι όταν έ φ τ α σ ε στην π λ ή ρ ω σ η της π ο λ υ α γ ά π η τ η ς νιότης, όντας μόνος σ τ ε ν ο χ ω ρ ι ό τ α ν κι ο π α τ έ ρ α ς τ ω ν α ν θ ρ ώ π ω ν και τ ω ν θεών, ό σ α μυρμήγκια ήταν μ έ σ α σ τ ο π ο θ η τ ό νησί τα έκανε άντρες και β α θ ύ ζ ω ν ε ς γυναίκες. Αυτοί π ρ ώ τ ο ι α ρ μ ό σ α ν ε ευκίνητα κ α ρ ά β ι α και π ρ ώ τ ο ι έβαλαν πανιά φ τ ε ρ ά σ τ ο π ο ν τ ο π ό ρ ο κ α ρ ά β ι . 57 (206) [Τους γιους τ ο υ Α ι α κ ο ύ ] π ο υ χαίρονταν τη μάχη σα συμπόσιο. 58 (209) Κι αυτό τ ο υ φαινόταν στην ψυχή τ ο υ σχέδιο πιο κ α λ ό , αυτόν να τον εμποδίσει και να κρύψει ανεύρετα το μαχαίρι το ό μ ο ρ φ ο , π ο υ έ φ τ ι α ξ ε ο ξ α κ ο υ σ μ έ ν ο ς Κ ο υ τ σ ό ς , αυτό γυρεύοντας μόνος τ ο υ σ' όλο το τ ρ α χ ύ Πήλιο, α μ έ σ ω ς ν α σ κ ο τ ω θ ε ί α π ' τους βουνίσιους Κενταύρους. 59 (211) Έ φ τ α σ ε στη Φθία, τ η μάνα γ ι δ ο π ρ ο β ά τ ω ν , πολλά α γ α θ ά φέρνοντας α π ' την π λ α τ ύ χ ω ρ η Ι ω λ κ ό ο Πηλέας ο γιος τ ο υ Α ι α κ ο ύ , ο α γ α π η μ έ ν ο ς τ ω ν α θ α ν ά τ ω ν θεών, κι όλοι όσοι τον είδαν τον φθόνησαν, π ω ς κούρσεψε τ η γεροχτισμένη πόλη και π ω ς έκανε τον π ο θ η τ ό γ ά μ ο - κι αυτό το λ ό γ ο είπαν όλοι: « Τ ρ ε ι ς φορές, μακάριε γιε τ ο υ Α ι α κ ο ύ , και τ έ σ σ ε ρ ε ς , ευτυχισμένε

Πηλέα,

π ο υ π ο λ ύ δ ω ρ η σύγκλινη ο Ολύμπιος π α ν ό π τ η ς Δ ί α ς σ ο υ ' δ ω σ ε και τ ο γ ά μ ο ο ι μακάριοι θεοί π ρ α γ μ ά τ ω σ α ν ,

227

ΗΣΙΟΔΟΣ

228

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

που σ' αυτό τον οίκο ανέβαινες μες στην ιερή κλίνη της Νηρηίδας" πολύ σ' έκανε ο πατέρας ο γιος του Κρόνου ξεχωριστό απ' τους ήρωες και πάνω απ' τους άλλους ψωμοφάγους τιμημένο τους άντρες, όσους τρώνε τον καρπό της γης. 60 (215) Ή όπως στη Φθία έχοντας απ' τις Χάριτες την ομορφιά κοντά στο νερό του Πηνειού η ωραία κατοικούσε Κυρήνη. 61 (221) Και στον Τηλέμαχο γέννησε η ομορφόζωστη Πολυκάστη του Νέστορα η πιο νέα κόρη, του γιου του Νηλέα, την Περσέπολη σμίγοντας για τη χρυσή Αφροδίτη. 62 (231) Ικετεύοντας το γόνο του δοξαστού Κλεοδαίου. 63 (234) Γ ι α τ ί αληθινά ο Λοκρός έγινε αρχηγός του λαού των Λελέγων, αυτούς που κάποτε ο Δ ί α ς που έχει άφθαρτη σοφία διαλεγμένες πέτρες απ' τη γη έδωσε στο Δευκαλίωνα. 64 (235) Του Ιλέα, που τον αγάπησε ο άρχοντας, του Δ ί α γιος, Απόλλωνας και του 'δωσε αυτό να 'ναι τ' όνομα του, γιατί μια νύμφη βρίσκοντας καλοδιάθετη έσμιξε μαζί της στη γλυκιά αγάπη τη μέρα κείνη που το τείχος της καλοφτιασμένης πόλης το ψηλό έφτιασε ο Ποσειδώνας κι ο Απόλλωνας.

229

ΗΣΙΟΔΟΣ

230

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

65 (239) Όπως ο Διόνυσος έδωσε στους ανθρώπους τέρψη και πόνο. Όποιος ως το χόρτασμα πίνει και το κρασί γίνεται σ' αυτόν ορμητικό, μαζί χέρια και πόδια του δένει και γλώσσα και νου μ' ανείπωτα δεσμά - και τον αγαπάει ο μαλακός ύπνος. 66 (240) Είναι κάποια Ελλοπία πολύσπαρτη κι ομορφολίβαδη, πλούσια σε γιδοπρόβατα και στριφτόποδα βόδια" εκεί κατοικούν άνθρωποι με πολλά κοπάδια και βόδια, πολλοί, αμέτρητοι, γένη θνητών ανθρώπων εκεί κάποια Δωδώνη στην άκρη της είναι χτισμένη πόλη" αυτήν ο Δίας αγάπησε και μαντείο του να είναι σεβαστό στους ανθρώπους... ... και κατοικούσαν στο βάθος μιας βαλανιδιάς" από δω οι απάνω στη γη παίρνουν κάθε είδους μαντεία, όποιος εκεί πηγαίνοντας τον αθάνατο θεό ρωτήσει φέρνοντας δώρα κι αν έρθει με καλούς οιωνούς.

231

ΗΣΙΟΔΟΣ

Μ Ε Γ Α Λ Α Ι HOIAI

232

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

Μ Ε Γ Α Λ Α Ι ΗΟΙΑΙ

67 (248) Γ ι ε μου, αληθινά πολύ πονηρό και ξεχωριστό σε γέννησε ο πατέρας Δ ί α ς . 68 (249) Οι Μοίρες σ' έκαναν πολύ πονηρό και ξεχωριστό. 69 (252) Κι ο Φύλας παντρεύτηκε την κόρη του ξακουστού Ιόλαου τη Λειπεφίλη, που ήταν στη μορφή με τις Ολυμπιάδες όμοια και του γέννησε τον Ιπποτάδη γιο στον οίκο και την όμορφη Θηρώ, όμοια με τις ακτίνες του φεγγαριού. Κι η Θηρώ πέφτοντας στην αγκαλιά του Απόλλωνα γέννησε την ισχυρή ορμή του αλογοδαμαστή Χαίρωνα. 70 (253) Ή όπως στην Τρία η μυαλωμένη Μηκιονίκη, που γέννησε τον Εύφημο με το Γεοσείστη σμίγοντας στην αγάπη της πολύχρυσης Αφροδίτης. 71 (257) Κι ο 'Τηττος το Μόλουρο του Αρίσβαντα τον αγαπημένο γιο

233

ΗΣΙΟΔΟΣ

234

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

σκοτώνοντας στον οίκο για την κλίνη της ομόκλινής του εγκαταλείποντας το σπίτι, του πήγε στο αλογοτρόφο Άργος κι έφτασε στο Μινύηιο Ορχομενό" κι αυτόν ο ήρωας τον δέχτηκε και του 'δωσε από τ' αγαθά του, όπως ταίριαζε.

235

ΗΣΙΟΔΟΣ

Κ Η Υ Κ Ο Σ ΓΑΜΟΣ

236

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΚΥΗΚΟΣ ΓΑΜΟΣ

237

ΗΣΙΟΔΟΣ

ΜΕΛΑΜΠΟΔΙΑ

238

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΜΕΛΑΜΠΟΔΙΑ

74 (270) Με της μαύρης πίσσας και του κέδρου τον ανελέητο καπνό. 75 (271) Και σ' αυτόν ο Μάρης γρήγορος κήρυκας ήρθε μέσα απ' το σπίτι και γ έ μ ι σ ε κι έφερε ασημένιο ποτήρι και το 'δωσε στον άρχοντα. 76 (272) Και τότε ο Μάντης το σκοινί του βοδιού πήρε στα χέρια κι ο Ίφικλος από πίσω τον έσπρωχνε. Και μετά απ' αυτόν με ποτήρι στο ένα χέρι και στο άλλο το ραβδί σηκώνοντας ακολουθούσε ο Φύλακος και είπε μέσα .στους δούλους. 77 (273) Και γλυκό να μάθεις πόσα στους θνητούς μοίρασαν οι αθάνατοι, των καλών και των κακών φανερό σημάδι. 78 (274) Γλυκό είναι στο φαΐ και στο πλούσιο συμπόσιο να χαίρεσαι με τους λόγους, όταν χορτάσεις το φαΐ

239

ΗΣΙΟΔΟΣ

240

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

79 (275) Ένα κομμάτι απ' τα δέκα κομμάτια γλυκαίνεται ο άντρας, και τα δέκα γ ε μ ί ζ ε τ α ι η γυναίκα γλυκαίνοντας το νου της. 80 (276) Δ ί α πατέρα, μακάρι λιγότερη ζωή να είχα να μου 'δινες και ίδια στο νου να ξέρω με τους θνητούς ανθρώπους" αλλά ούτε λίγο δε με τίμησες και μ' έβαλες να έχω μακριά ζωή και να ζω εφτά γενιές θνητών ανθρώπων. 81 (278) Θαυμασμός μου κρατάει την ψυχή, αγριοσυκιά τόσα σύκα αυτή έχει τόσο μικρή - μπορείς να πεις ποσα; Δέκα χιλιάδες είναι και το μέτρο τους ένας μέδιμνος" ένα περσεύει, που να το βάλεις στο μέτρο δε μπορείς. Έ τ σ ι είπε - και τους φάνηκε αληθινό το μέτρημα του μέτρου και τότε τον Κάλχαντα σκέπασε το τέλος του θανάτου.

241

ΗΣΙΟΔΟΣ

ΧΕΙΡΩΝΟΣ ΥΠΟΘΗΚΑΙ

242

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΧΕΙΡΩΝΟΣ ΥΠΟΘΗΚΑΙ

82 (283) Αυτά καλά χωριστά με τον κοφτερό σου νου σκέψου τα μου" πρώτα, όταν φτάσεις στον οίκο σου, όμορφες ιερές θυσίες πρόσφερε στους αναιώνιους θεούς.

243

ΗΣΙΟΔΟΣ

ΜΕΓΑΛΑ ΕΡΓΑ

244

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΜΕΓΑΛΑ ΕΡΓΑ

83 (286) Όποιος σπέρνει κακά, κακά κέρδη θα θερίσει

-

όποιος πάθει όσα έκανε, σωστή θα 'ναι η κρίση.

ΗΣΙΟΔΟΣ

ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ

246

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ

84 (291) Νύμφες όμοιες με τις Χάριτες, η Φαισύλη κι η Κορωνίδα κι η ομορφοστέφανη Κλέεια κι η ποθητή Φαιώ κι η μακρύπεπλη Ευδώρα, που ονομάζουν Τάδες πάνω στη γη τα γένη των ανθρώπων.

ΗΣΙΟΔΟΣ

ΗΣΙΟΔΟΥ Ή Κ Ε Ρ Κ Ω Π Ο Σ ΑΙΓΙΜΙΟΣ

248

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΗΣΙΟΔΟΥ Ή Κ Ε Ρ Κ Ω Π Ο Σ ΑΙΓΙΜΙΟΣ

85 (294) Κι εκεί φύλακα άφησε τον Άργο τον ισχυρό και μεγάλο, που βλέπει με τέσσερα μάτια από δω κι από κει" -

κι ακούραστη του σήκωσε ορμή η θεά και ύπνος δεν του 'πεφτε στα βλέφαρα και φύλαγε σταθερά πάντα. 86 (296) Σ τ ο θεϊκό νησί Αβαντίδα που πριν την έλεγαν Αβαντίδα οι αιώνιοι θεοί κι Εύβοια από ένα βόδι την ονόμασε ο Δ ί α ς . 87 (298) Γ ι α τ ί ο δυνατός τον τυραννούσε έρωτας για την Α ί γ λ η την κόρη του Πανοπέα. 88 (301) Ε κ ε ί κάποτε θα 'ναι δική μου αναψυχή, αρχηγέ του λαού.

249

ΗΣΙΟΔΟΣ

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΒΕΒΑΙΩΝ ΕΡΓΩΝ

250

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΒΕΒΑΙΩΝ ΕΡΓΩΝ

89 (303) Μάντης κανείς δεν είναι στους πάνω στη γη ανθρώπους που να ξέρει το νου του αιγιδοκράτη Δ ί α . 90 (304) Εννιά ζει ζωές η κράχτη κουρούνα γέρων ανθρώπων το ελάφι είναι τετρακούρουνο τρία ελάφια γερνάει ο κόρακας· κι ο φοίνικας εννιά κόρακες, και δέκα φοίνικες εμείς οι ομορφοπλόκαμες νύμφες, οι κόρες του αιγιδοκράτη Δ ί α . 91 (305) Κι η Ουρανία γέννησε το Λίνο πολυαγάπητο γιο, που όσοι θνητοί είναι τραγουδιστές και κιθαριστές όλοι τον θρηνούν στα συμπόσια και στους χορούς κι όταν αρχίζουν το Λίνο κι όταν τελειώνουν καλούν. 92 (306) Που ήξερε την κάθε σοφία. 93 (307) Αν δεν τον σώσει ο Φοίβος Απόλλωνας απ' το θάνατο ή ο ίδιος ο Παιάνας, που ξέρει όλων τα φάρμακα.

251

ΗΣΙΟΔΟΣ

252

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

94 (308) Γ ι α τ ί αυτός είναι όλων βασιλιάς κι άρχοντας κι απ' τους αθάνατους δεν του διεκδικεί τη δύναμη άλλος. 95 (309) Τα δώρα των μακάριων θεών να γεμίσουν τη γ η . 96 (310) Των Μουσών που κάνουν τον άνθρωπο πολύμυαλο και θαυμαστό στη γλώσσα. 97 (314) Γ ι α τ ί μ' αυτή την έλλειψη ξύλων σάπισαν τα σανίδια των πλοίων. 98 (315) Δεν προχωρούν πια με χαρούμενα πέλματα. 99 (316) Τα ψήσανε πρώτα και προσεκτικά τα βγάλανε. 100 (317) Γ ι α τ ί αυξήθηκε η ψυχή του στ' αγαπημένα του στήθη. 101 (318) Τέτοια ψυχοφάγα οργή στα στήθη της έχοντας. 102 (319) Σ τ η Δωδώνη και στη βαλανιδιά, την έδρα των Πελασγών, πήγε. 103 (320) Κι αυτός στο φούσκωμα του βροχοδαρμένου ποταμού.

253

ΗΣΙΟΔΟΣ

254

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

104 (321) Τα έργα για τους νέους, οι βουλές για τους μέσους, οι ευχές για τους γέρους. 105 (322) Όπως κι αν θυσιάζει η πόλη, η παλιά συνήθεια καλύτερη. 106 (323) Πρέπει στον πατέρα σου...μαλακός να είσαι. 107 (324) και δύσκολο να το νιώσεις.

108 (337) Αλέθουν στο μύλο μηλόχρωμο καρπό. 109 (338) Μην αποφασίζεις το δίκιο, πριν ακούσεις και των δυο το λόγο. 110 (339) Τόσο μαλακά να ξεχύνεται, όσο προχωράει τρυφερή παρθένα.

255

ΗΣΙΟΔΟΣ

ΝΟΘΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

256

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

ΝΟΘΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ

111 (357) Σ τ η Δήλο τότε πρώτα εγώ κι ο Όμηρος, τραγουδιστές, τραγουδάμε, σε νέους ύμνους ράβοντας τραγούδι, το Φοίβο Απόλλωνα το χρυσοσπάθη, που γέννησε η Λ η τ ώ . 112 (361) Τα δώρα πείθουν τους θεούς, τα δώρα τους σεβαστούς βασιλιάδες. 113 (362) Και την έβδομη πάλι το λαμπρό φως του ήλιου. 114 (363) Άγιο νερό φέρνοντας το ανάμειξε στα ρέματα του Ωκεανού.

257

ΘΕΟΓΟΝΙΑ

1. στ. 1-115.

Η τυπική για τους ποιητές επίκλη­ ση στη Μούσα έχει γίνει εδώ ένα μεγάλο τμήμα του έργου, όπου ο ποιητής μιλάει πολύ προσωπικά, αναλύοντας και το θέμα της «έμπνευσης» με τρόπο που δε διαφέρει σε τίποτα από μια πρωτογονική αφήγηση, π.χ. ινδιάνικη, για το πώς το φυλακτήριο πνεύμα τα έμαθε όλα στο νεαρό μύστη, και μαζί του δίδαξε ένα νέο τραγούδι. Ο Ησίοδος λοιπόν περνάει μια μύηση που τον μετατρέπει σε ποιητή, του δίνει δηλ. τη γνώση των παλιών πραγμάτων, τη σοφία: όλα αυτά είναι απήχηση ενός ιερατικού, σαμανικού ρόλου του ποιητή εξελιγμένου στην ελληνική εκδοχή του. 2. στ. 4-8. Ένας χορός σαν αυτόν που θα έβλεπε ο νεο­ έλληνας βοσκός να χορεύουν οι νεράιδες. 3. στ. 6. Ίππου κρήνη'. Πρόκειται για συνηθισμένο μύθο' σύμφωνα με τον Παυσανία (2, 31, 9), κρήνη που δημιουργή­ θηκε από το χτύπημα της οπλής του Πήγασου στο έδαφος υπάρχει και στην Τροιζήνα. 4. στ. 8. ΐμερόεντας: Στον Όμηρο το επίθετο αναφέρεται Προοίμιο.

στο χορό (Σ 603, σ

194).

5. στ. 8. έπερρώσαντο δέ ποσσίν'. Αντλούν τη δύναμη απ'

τη γ η . Ο χορός τους λοιπόν θυμίζει πρωτογονικούς χορούς. 6.

στ.

9.

κεκαλυμμεναι

ήέρι

πολλώ:

Με

το

σύννεφο,

το

γνωστό κι απ' τον Όμηρο και το νεοελληνικό τραγούδι, που εύκολα γίνεται άλογο, όπως στην παραλλαγή του Κωνσταντή (ή στις σαμανικές ιστορίες). 7. στ. 10-21. Το τραγούδι τους μαθαίνει ο ακροατής-μαθητής τους Ησίοδος, μέσα στη (μυητική) νύχτα φυσικά. Η ομορφιά του αρχαιοελληνικού λόγου δίνει στην πρωτογονική φύση του μύθου τη φρεσκάδα της κλασικότητας" όμως το κλασικό δεν αποκόπτεται απ' το πρωτογονικό. 8. στ. 12. χρνσεοισι πεδίλοις'. Στον Όμηρο χρυσά σανδάλια

261

ΣΧΟΛΙΑ φορούν ο Ερμής (Ω 340) και η Αθηνά (α 96). 9. στ. 13. αίγιόχοιο, γλανκώπιν'. Τα σύνθετα είναι και σ' αυτό το έργο μεστά από ουσία και σημασία και συχνά πολύ όμορφα. Η απόδοση τους λοιπόν μόνο σχηματική μπορεί να είναι και κάποτε υποθετική. Η αιγίδα είναι το πανίσχυρο όπλο του Δία που του έφτιαξε ο Ήφαιστος. Η λέξη σήμαινε δέρμα γίδας, αλλά το αΐξ (αίσσω) σχετίζεται με την ορμητική κίνηση {αίγες έλεγαν οι αρχαίοι τα μεγάλα κύματα της θά­ λασσας, τα νεοελληνικά προβατάκια), αίγίς λοιπόν σημαίνει και καταιγίδα. Η ασπίδα του Δία περιγράφεται στην Ιλιάδα (Ε 738-42). 10. στ. 14. Τριαδικό σχήμα (παράθεση των ονομάτων σε τριάδες) είναι συνηθισμένο στον Ησίοδο, στον Όμηρο και στη λαϊκή και παλιά προσωπική ποίηση σ' ολόκληρο τον κόσμο, όπως και άλλα παρόμοια σχήματα (που πέρασαν και στη νεότερη προσωπική ποίηση). 11. στ. 18. άγκνλομητην'. Ο Όμηρος αποδίδει το επίθετο μόνο στον Κρόνο, ενώ ο Ησίοδος και στον Προμηθέα (Θεογ. 546, Έργα 48). Το επίθετο απαντά και στον Πλούταρχο, ο οποίος χρησιμοποιεί επίσης και τον τυπο ποικιλομητης και αίολομητης. 12. στ. 22-35. Αν ο συγγραφέας της Θεογονίας είναι, όπως υποστηρίζεται, πολύ νεότερος απ' τον Ησίοδο (λιγότερο από ένα αιώνα), εδώ αφηγείται την ιστορία της έμπνευσης του παλιού ποιητή, αυτήν που γνώρισε κι αυτός με τον ίδιο τρόπο. 13. στ. 22. Ήσίοδον'. Ο ποιητής, μιλώντας σε τρίτο πρό­ σωπο αναφέρει το όνομα του, όχι τόσο για να βάλει την υπογραφή του στο ποίημα (αυτό δεν ήταν απαραίτητο σε μία εποχή που δεν υπήρχε πλατιά κυκλοφορία βιβλίων), όσο από υπερηφάνια' πρβλ. Ίλ. Α 240, όπου ο Αχιλλέας λέει: ή ποτ' Άχιλλήος ποθη 'ίξεται νιας Αχαιών. 14. στ. 25. κοϋραι Διός αίγιόχοιο'. Ο Όμηρος αποδίδει το επίθετο επίσης στις Μούσες (Β 598) και στις Νύμφες των βουνών, "με τις οποίες οι Μούσες έχουν πολλές ομοιότητες ( Ζ 420, ζ 105, ι 154). 15. στ. 30. σκηπτρον: Το τυπικό γονιμικό κλαδί, πρόγονος της είρεσιώνης και των νεότερων ιερατικών και βασιλικών σκήπτρων, των «μαγιόξυλων» και άλλων όμοιων συμβολι­ κών ραβδιών.

262

ΣΧΟΛΙΑ

16. στ. 31-2. Τραγούδι και σοφία είναι αξεχώριστα. 17. στ. 35. Το νόημα είναι - γιατί να λέω αυτά που είδα στην ερημιά, μακριά απ' τους ανθρώπους, γιατί δηλ. ν' απο­ καλύπτω τα σχετικά με αυτή τη θεϊκή επιφάνεια; 18. στ. 36. τΰνη'. Ο ποιητής μιλάει στον εαυτό του. 19. στ. 38. Ο περίφημος απ' τον Όμηρο στίχος που περι­ λαμβάνει τις τρεις διαστάσεις του χρόνου. Στον Ησίοδο χρη­ σιμοποιείται με αφθονία το τυπικό λεξιλόγιο και οι φόρμουλες των επών, όπως είναι φυσικό, αφού όλα αυτά προέρχονται από ένα λαϊκό γλωσσικό θησαυρό. 20. στ. 45. Μια πρώτη αναφορά στη θεογονία, που θ' αρχίσει λεπτομερειακά παρακάτω (στ. 116 κ.ε.). 21. στ. 55. Εδώ φαίνεται καθαρά η δύναμη των Μουσών και του τραγουδιού που αυτές διδάσκουν. Είναι ίσως η πιο σημαντική εκτίμηση της ποίησης, που όμως νοείται σαν τρα­ γούδι προερχόμενο από τις θεϊκές (αλλά τόσο κοντά στον αρχαιοελληνικό άνθρωπο) δυνάμεις. Κρατώντας κανείς τις αναλογίες, νομίζω πως μπορεί να συσχετίσει άνετα αυτές τις ιδέες με άλλες αλλού, είτε των πρωτόγονων, είτε των Ασιατών, είτε, ακόμη, και με λαϊκές πρακτικές, π.χ. τις ινδικές μάντρα ή τα νεοελληνικά ξόρκια. Σχετικές είναι, φυ­ σικά, και οι ιδέες που συσχετίζουν τη γνώση των παλιών κειμένων (και το σχολιασμό τους, π.χ. στους Ινδούς για τις Βέδδες) με τη σοφία. Από τέτοιες αφετηρίες έχει προκύψει η φιλοσοφική και επιστημονική σκέψη, δεν είναι λοιπόν παρά­ λογο που βρίσκονται, στ' αλήθεια, τόσο κοντά στην τέχνη και στην ποίηση (όπως ανακαλύπτει έκπληκτη, π.χ. η σύγχρονη Φυσική). 22. στ. 56. εννέα: Είναι απ' τους ιερούς αριθμούς, ιδιαίτερα συχνός στη λαϊκή ποίηση. Ο συσχετισμός του με τις Μούσες (στ. 60) είναι ενδεικτικός του χαρακτήρα του. Φυσικά η με­ λέτη των αριθμών, ολόκληρη η αριθμολογία, είναι ενδιαφέ­ ρουσα και πολύπλοκη. 23. στ. 58. περί δ' έτραπον ώραι: Κυκλική αντίληψη του χρόνου με γλώσσα συγκεκριμένη" άνθρωποι, πράγματα και ιδέες σ' ένα οργανικό σύνολο. 24. στ. 77-9. Ονόματα με προφανή ετυμολογική σημασία. Αυτή η ονοματοθεσία, που ξεκινάει (για τη γνώση μας) από την ονοματοποίηση εννοιών και φτάνει μέχρι άγνωστης ση-

263

ΣΧΟΛΙΑ μασίας ονόματα, είναι ένα θέμα σημαντικό για τη μελέτη της μυθολογίας, της γλώσσας και του πολιτισμού, αφού τα ονό­ ματα είναι ό,τι πιο βασικό και σταθερό, απ' όλες αυτές τις απόψεις. Ιδιαίτερη αξία έχουν βέβαια οι Κατάλογοι. Κλειώ: πρβλ. 67 κλείονσιν Ευτέρπη: πρβλ. 51 τε'ρπουσι Διός νόον Θάλεια: πρβλ. 65 εν θαλίης- Μελπομένη: πρβλ. 66 μέλπονται, 69 άμβροσίη μολπη· Τερψιχόρη: οι Μούσες συνή­ θως παρουσιάζονται να χορεύουν και προσφέρουν απόλαυση" πρβλ. Άσπις 272 τοι δ' άνδρες έν άγλαίαις τε χοροϊς τε / τέρψιν έχον Ερατώ: πρβλ. 65 ερατην, 70 ερατόν Πολυμνία: πρβλ. 70 ύμνεΰσαις' Ουρανίη: πρβλ. 71 οι Μούσες τραγουδούν πώς ο Δίας οϋρανώ έμβασιλευεί' Καλλιόπη: πρβλ. 68 όπι καλή. 25. στ. 80. Ο συνδυασμός των Μουσών με τους βασιλιάδες (δηλ. διάφορους άρχοντες) πρέπει να εννοείται σα μια φυσική σχέση με ιερατικά πρόσωπα (όπως είναι στη φύση τους οι βασιλείς) και όχι σαν αυτονόητος συσχετισμός με ισχυρούς ανθρώπους. 26. στ. 82. διοτρεφέων: Όπως και το διογέννητος (διογενής) πρέπει να εννοείται σε αναφορά με την ετυμολογική σημασία του πρώτου συνθετικού (διο-), παράγωγου της αρχι­ κής ρίζας που σημαίνει φως. Πρόκειται λοιπόν για παίδια του θεού, για θεούς ή ημίθεους, γιους θεού (του Δία) και θεάς ή θνητής γυναίκας. Ο παλιός, πανανθρώπινος μύθος του γιου του θεού, που καταλήγει στη μορφή του (γιου) παρέδρου της θεάς ή της θνητής γυναίκας (όπως π.χ. στο νεοελληνικό δη­ μοτικό τραγούδι), χωρίς φυσικά την παρουσία πατέρα. 27. στ. 93. Εδώ δε φαίνεται καθόλου να πρόκειται για τραγούδι, αλλά ολόκληρη η γλώσσα (νομίζω) απ' το τραγού­ δι προέρχεται, και άρα ολόκληρη η σοφία. (Οι — π ο ι η τ ι κ έ ς — παροιμίες δείχνουν το πράγμα καθαρά). 28. στ. 96-104. Ωραία παρουσίαση του έργου και της αξίας της ποίησης (πάντα με την ουσία και έννοια τραγουδιού). 29. στ. 104. χαίρετε τέκνα Διός: Αμεση επίκληση στις Μούσες. (Και υπάρχει πάντα, βέβαια, το θέμα της γνησιότη­ τας των στίχων). 30. στ. 106. Γης: Αλλού ο Ησίοδος χρησιμοποιεί μόνο τον τύπο Γαία για τη θεά (23 φορές), ενώ για τη γη με την κοινή σημασία χρησιμοποιεί τους τύπους και γη και γαία. Η λέξη

264

ΣΧΟΛΙΑ

Γη για τη θεά είναι ομηρική (Γ 104, Τ 259). 31. στ. 116-53. Οι αρχές. Το έργο ονομάζεται (και είναι) θεογονία, αλλά πρέπει και να προσέξουμε ότι οι θεοί είναι (συχνά φανερές) ονοματοποιήσεις-προσωποποιήσεις κοσμι­ κών στοιχείων. Σ' αυτό πρέπει να προσθέσουμε και το θρη­ σκειολογικό χαρακτήρα της σύλληψης των πραγμάτων απ' τον (πολύ έντονα ιερατικό) Ησίοδο. Κοσμογονίες φυσικά υπήρχαν κι άλλες, διαφορετικές, στην αρχαία Ελλάδα, ιδιαίτερα μυστηριακές (μυστικών εταιριών). 32. στ. 116. Χάος: Ο ποιητής, όπως όλες οι κοσμογονίες, αρχίζει απ' το Χάος που γίνεται (έτσι, απόλυτα) πρώτο, χωρίς αναφορά στο προηγούμενο Τίποτα (όπως το κάνουν, π.χ. οι Κινέζοι στο Τάο τε Τσινγκ). Συνήθως στις κοσμογο­ νίες το αδιαμόρφωτο Χάος συλλαμβάνεται σαν μια τερατική οντότητα (π.χ. στο βαβυλωνιακό Ενονμα Έλις) ή σαν κοσμάνθρωπος (π.χ. ο ινδικός Πρατζαπάτι), ή σα Χάος νερού, αρχέγονος ωκεανός, όπου επιπλέει το κοσμικό αβγό. 33. στ. 117. Η γη δε σχετίζεται εδώ με το Χάος, φαίνεται να έρχεται μετά απ' αυτό ή και να προέρχεται απ' αυτό. Μαζί της, σε πλήρες τριαδικό σχήμα, έρχεται ο Έρωτας: η τριαδικότητα εδώ (και γενικά) δεν είναι κενό σχήμα αλλά γενε­ τική γλωσσική πραγματικότητα. Πάντως ο Έρωτας δε φαί­ νεται να παίζει κάποιο ρόλο παρακάτω, πράγμα ακατανόητο, για την ίδια του τη φύση. Άρα πρέπει να θεωρήσουμε οτι αυτές οι παλιές ιδέες διασώθηκαν στη λαϊκή αντίληψη, όπως γίνεται συχνά, κολοβωμένες (και αυτό δε σημαίνει καθόλου: λειψές), κατά το πνεύμα της εποχής, ή ότι ο ρόλος του Έρωτα εννοείται, θεωρείται αυτονόητος στα παρακάτω. Τα Τάρταρα είναι δύσκολο να τοποθετηθούν, τοπικά ή εννοιολογικά" ίσως βρίσκονται κάτω απ' τα θεμέλια της (επίπεδης πάνω στα νερά) γης. 34. στ. 123. Εδώ έχουμε το πρώτο ζευγάρι, απ' το οποίο προκύπτει τελικά η Ημέρα, το Φως. 35. στ. 126-210. Οι απόγονοι της Γαίας, η πτώση του Ουρανού. 36. στ. 126-8. Η Γαία γεννάει τον Ουρανό ίσον της, να την καλύπτει δηλαδή ολόγυρα. Έ τ σ ι από τη γη προκύπτει η έδρα των θεών, ο ουρανός, που είναι και ο σύζυγος της. Πρέπει, νομίζω, έντονα να σημειώσουμε τη φύση της γλώσσας που

265

ΣΧΟΛΙΑ

εννοεί και θέλει αξεχώριστα, ένας μυθικός σύζυγος να είναι συγχρόνως παραδεισιακός τόπος, γιατί τέτοιες παρατηρήσεις διδάσκουν βασικά και απλά πράγματα για τη φύση της γλώσ­ σας. Το αρχικό ερωτικό ζευγάρι Ουρανός-Γη είναι σχεδόν πα­ γκόσμιο. Η ένωση τους παράγει τον κόσμο, αλλά και η απαραίτητη, γ ι ' αυτό, διαίρεση τους είναι εικόνα της πτώσης, της απώλειας της παραδεισιακής προηγούμενης κα­ τάστασης, όταν όλα ήταν ενοποιημένα και ζούσαν αξεχώριστα θεοί και άνθρωποι ή (για τους πρωτόγονους) θεοί-άνθρωποιπράγματα. Ο μύθος αυτός είναι βαθιά διδακτικός για τη φύση του Έρωτα και άρα των ανθρώπινων πραγμάτων. Εδώ η Γαία γεννάει τον Ουρανό, που θα γίνει ο σύντροφος της, όμως, σε τελευταία ανάλυση, η εικόνα αυτή δε διαφέρει σε τίποτα από την εικόνα θεά-πάρεδρός της, γνωστή απ' όλο τον κόσμο (μέχρι τη νεοελληνική παράδοση του δημοτικού τρα­ γουδιού, π.χ. του Νεκρού αδερφού, όπου ο Κωνσταντής είναι ένας θεός της βροντής και ζει με τη μάνα του και τα, αριθμη­ τικά, εννιά αδέρφια του και την αδερφή του —άλλη εικόνα της μάνας, κατά το πρότυπο Τριπτόλεμος-Δήμητρα, Περσε­ φόνη). Η θεογονία που ακολουθεί είναι στην πραγματικότητα μια κοσμογονία, που δε διαφέρει από μια ινδιάνικη ή μια ινδική ή όποια άλλη τυπική κοσμογονία. 37. στ. 132. άτερ φιλότητος έφιμε'ρου'. Αυτό δεν είναι τί­ ποτα πιο πολύ από την παλιά ιδέα της παρθενικής σύλληψης. Για το θρησκευτικό και αγροτικό Ησίοδο (ή γ ι ' αυτή την παραδοσιακή ποιητική αντίληψη), είναι απλό όλα να προέρ­ χονται απ' τη γη που τα γεννάει όλα μπροστά μας. Θα έλεγε ακόμη κανείς ότι αυτός ο τρόπος σκέψης είναι τυπικά ελλη­ νικός, ως σήμερα. 38. στ. 132-3. Πόντον, Ώκεανόν: Τα αρχέγονα στοιχεία εδώ γεννιούνται απ' τη Γαία και τον Ουρανό. 39. στ. 134. Τα ονόματα αυτά και τα επόμενα είναι, όπως τα προηγούμενα, χαρακτηριστικά ιδιοτήτων ή προσωποποι­ ημένες ιδιότητες. 40. στ. 140-1: Και τα τρία ονόματα είναι χαρακτηριστικά και συναντιούνται «μεταφρασμένα» στο νεοελληνικό δημοτικό τραγούδι (που είναι περίεργο πόσο λίγο το έχουμε στ' αλήθεια

266

ΣΧΟΛΙΑ

προσέξει και μελετήσει): βροντή, αστραπή, άσπρος αστρα­ φτερός κεραυνός (αργής κεραυνός και ο Δίας άργι,κέραυνος' δες Σ ί τ τ λ ) . Αυτοί έδωσαν στο Δία τον κεραυνό και την αστραπή (είναι οι ίδιοι αυτά τα όπλα). Το ότι είναι Κύκλω­ πες θυμίζει μόνο την αρχέγονη φύση τους, γνωστή ιδιαίτερα από τη σκανδιναβική μυθολογία (προπαντός από το γίγαντα

Ιμίρ)· 41. στ. 149. Τερατικά, αρχέγονα όντα, κακόμορφες θεότη­ τες μιας θρησκείας διαφορετικής από την κλασική αρχαία ελληνική (που τους εκτοπίζει), αλλά συγγενικής με τις πα­ λιές θρησκείες. 42. στ. 154. Αρχίζει η ιστορία της αντίθεσης των γιων στον πατέρα, που ο μύθος της έδωσε στο Φρόυντ τη δυνατότητα της (απλουστευτικής) παραγωγής της θρησκείας από αυτήν, όπως εκφράζεται στο μύθο του Οιδίποδα. Η έκθεση, η απο­ μάκρυνση, ο φόνος ή προσπάθεια φόνου των βασιλικών γό­ νων, η διάσωση τους και η τελική σύγκρουση με τον πατέρα τους είναι γνωστό μυθικό θέμα απ' όλο τον κόσμο, που ερμηνεύεται με τρόπους κοινωνικούς, μυθολογικούς, ψυχολο­ γικούς. Είναι μύθος κεντρικός και σχετίζεται με το μύθο του θνήσκοντος θεού και τη μύηση γενικά που επιβιώνει με διά­ φορες μορφές. Στο νεοελληνικό δημοτικό τραγούδι (με μνή­ μες και απ' το περσικό Σαχ-Ναμέ) σώζεται με διάφορες μορφές και ξεχωριστά στα τραγούδια του Τσαμαδού. Είναι λοιπόν φανερό (και από αυτό το μύθο) ότι ο Ησίοδος (ή ό,τι πρέπει να εννοούμε στη θέση του) αντλεί από τη λαϊκή πα­ ράδοση. Και ενδιαφέρει ιδιαίτερα ότι ο μύθος εδώ είναι θεϊκός και θρησκευτικός" πράγμα πολύ διδακτικό και για την αλη­ θινή φύση της λαϊκής μυθολογίας ( = θρησκείας). 43. στ. 159. στοναχίζετο Γαία: Τα βογκητά της Γης είναι γνωστό μυθικό θέμα και σχετίζονται συνήθως με το οτι τη βαραίνουν οι πολλοί άνθρωποι (πράγμα που φέρνει τον κατα­ κλυσμό). Είναι όμως γνωστές και οι μυθολογίες της ανά­ δυσης, σύμφωνα με τις οποίες οι πρώτοι άνθρωποι βγήκαν απ' τη γ η . 44. στ. 164. Αρχίζουν οι δολοπλοκίες της μάνας, που βρί­ σκεται βέβαια πολύ κοντά με τους παρέδρους-γιους της, όπως βρέθηκε με τον πάρεδρο-γιο της Ουρανό: η αιώνια γυναίκα, η μητέρα-θεά των προϊστορικών κοινοτήτων επιβιώνει, είτε απ'

267

ΣΧΟΛΙΑ τ ι ς προελληνικές θ ρ η σ κ ε ί ε ς ε ί τ ε από τ ι ς αρχαϊκές ε λ λ η ν ι κ έ ς . 45. στ. 168. Ο διάδοχος του Ουρανού, που δεν είναι ανάγκη να θ ε ω ρ η θ ε ί πως είναι ο Χρόνος (όπως ερμήνευσαν το όνομα), αφού στην π α γ κ ό σ μ ι α μυθολογία ο Ουρανός, ο ύπατος θεός, είναι ο deus otiosus, ο άρχων θεός, που τον αντικαθιστά ο γ ι ο ς του, σύμφωνα με το βασικό μύθο πατέρα-γιου. 46. στ. 176-8. Η αρχέγονη εικόνα του συνόλου ΟυρανούΓ η ς (του ενωμένου στη σφαίρα του γιν-γιανγκ των Κ ι ν έ ζ ω ν ή του Ανδρόγυνου τ η ς μυθολογίας και τ η ς μυθολογικής φιλο­ σοφίας). 47. στ. 183-7. Π ά λ ι η Γ α ί α γεννάει γ ο ν ι μ ο π ο ι η μ έ ν η απ' το αίμα του Ουρανού όντα διάφορα, όχι μόνο τ ε ρ α τ ι κ ά . 48. στ. 187. Μελιάς: Θεές-δέντρα (τα φράξα). 49. στ. 188-210. Ο θαυμάσιος μύθος τ η ς γέννησης τ η ς Αφροδίτης από τα γεννητικά όργανα του Ουρανού, βαθύτατα π ο ι η τ ι κ ό ς και ρεαλιστικός, που δείχνει μια σπουδαία άποψη γ ι α τη φύση των π ρ α γ μ ά τ ω ν , αφού η Γυναίκα-θεά είναι τα όργανα αυτά, τα ίδια, γινωμένα η ίδια η ομορφιά. Τη θεά ακολουθούν ο Έ ρ ω τ α ς και ο Πόθος. Ο παλιός, κοσμογονικός Έ ρ ω τ α ς ; Ε ί ν α ι φανερή η αδιαφορία τ η ς λαϊκής παράδοσης γ ι α λ ο γ ι κ ή συνέπεια. 50. στ. 196. άφρογενεα: Ε π α ν α λ α μ β ά ν ε τ α ι η ε τ υ μ ο λ ο γ ί α του ονόματος τ η ς θεάς, η οποία α μ φ ι σ β η τ ε ί τ α ι " πολλοί ισχυ­ ρίζονται ότι η λ έ ξ η Αφροδίτη έ χ ε ι Α σ ι α τ ι κ ή προέλευση. 51. στ. 211-32. Το γένος τ η ς νύχτας. 52. στ. 211-2. Ε ί ν α ι δύσκολο να κ α τ α λ ά β ο υ μ ε σήμερα τη φύση καθενός α π ' τους θανατικούς θεούς. Μ π ο ρ ο ύ μ ε ίσως να π ο ύ μ ε ότι Μόρος είναι η μοίρα, το ότι ο θάνατος είναι μ ο ι ­ ραίος" Κηρ (και σε π λ η θ . Κήρες, δες στ. 217) είναι η θεά του θανάτου, αυτή που παίρνει την ψυχή" θάνατος, ό,τι σήμερα. Δ ε ν αναφέρεται εδώ ο Χάρων που περνάει τ ι ς ψυχές στα ποτάμια του Ά δ η . Η τ ρ ι α δ ι κ ή παρουσίαση των θανατικών θεών είναι πάλι ε ν δ ε ι κ τ ι κ ή τ η ς φύσης τ η ς γλώσσας. Α κ ό μ η δεν π ρ έ π ε ι , ν ο μ ί ζ ω , να θεωρούμε ότι η ονοματοποίηση-προσωποποίηση είναι μια απλή σ υ γ κ ε κ ρ ι μ ε ν ο π ο ί η σ η αφηρημένων εννοιών (εδώ και όπου αλλού σ υ μ β α ί ν ε ι ) , αλλά μάλλον ότι γ ί ν ε τ α ι τ ο αντίθετο — ή πάντως ότι αυτά τ α δύο ( σ υ γ κ ε κ ρ ι μένο-αφηρημένο) δε λειτουργούν στη μ υ θ ο λ ο γ ι κ ή σ κ έ ψ η όπως στη λ ο γ ο κ ρ α τ ι κ ή . Το ότι ο Ύπνος παρουσιάζεται αδερφός

268

ΣΧΟΛΙΑ

του Θανάτου δεν πρέπει να το θεωρήσουμε μια επινόηση, αλλά κυριολεξία, αφού ο θάνατος για τους αρχαίους λαούς, και μάλιστα στην αρχέγονη μυθολογία τέτοιων μορφών, είναι μια μυητική κατάσταση κι όχι τελική κατάλυση. Ο ύπνος για τους αρχαίους λαούς είναι μια άλλη κατάσταση ζωής και τα όνειρα τα πραγματοποιεί η ψυχή ζώντας σε άλλους κόσμους (στον «Ονειροκαιρό», για τους Αυστραλέζους aboriginals). Για τους Ασιατικούς σάμαν, οι αρρώστιες προκαλούνται από την αρπαγή της ψυχής την ώρα του ύπνου και τη θερα­ πεία πετυχαίνει ο σάμαν ξαναφέρνοντας την ψυχή στο σώμα που ξυπνάει. Κάπως έτσι πρέπει να καταλάβουμε και τον όνειρον ή το όνειρο, που με τη μορφή του στον Όμηρο η ψυχή άποπταμε'νη πεπότηται την ώρα του θανάτου και κατα­ λήγει στο δημον Όνείρων. Όλα αυτά, βέβαια, θυμίζουν και την πολλαπλότητα της ψυχής σε πολλούς λαούς, και ιδιαίτερα στους Αιγυπτίους. 53. στ. 213-32. Οι θεότητες που ακολουθούν δεν είναι όλες «κακές», είναι όμως όλες σχετικές με βασικές καταστάσεις της ζωής. Επειδή παρουσιάζονται όλες απόγονοι της Νύχτας, νομίζω ότι η προέλευση αυτών των ιδεών είναι μυητική κι ότι έχουμε κι εδώ ένα είδος «καταλόγου». 54. στ. 230. "Ατη: Είναι μια από τις μορφές που πήραν ιδιαίτερη έμφαση στις επόμενες εποχές και σχετίστηκε με την τραγωδία. Είναι η σύγχυση φρενών, η κατάσταση κακής σκέψης, κακής πράξης και η τιμωρία" η αυτοκαταστροφή του ανθρώπου. 55. στ. 232-336. Το γένος του Πόντου. Ο Πόντος διακρί­ νεται απ' τον παρακάτω Ωκεανό, που είναι ο ποταμός που περιβάλλει ολόκληρη την επίπεδη γ η . 56. στ. 235. νημερτής'. Όπως ο Πρωτέας (Όδ. δ 349, 384). 57. στ. 243-62. Κατάλογος πενήντα Νυμφών, Νηρηίδων, ένας από τους διάφορους καταλόγους που υπήρχαν στα αρ­ χαία κείμενα, ελληνικά και ξένα. Οι κατάλογοι αυτοί είναι αρχαιότατοι και η αξία τους πολύ μεγάλη, αφού τα ονόματα αυτά αναφέρονται σε οντότητες (πιο καλά: είναι οντότητες, κατά την άποψη ότι το όνομα είναι ψυχή, άποψη που κάνει δυνατή την ύπαρξη ονομάτων, και της γλώσσας τελικά) πα­ λαιότατες και προφανώς πεποιημένες (όλα τα ονόματα είναι σχετικά με το νερό). Οι κατάλογοι αυτοί έχουν μεγάλη ποι-

269

ΣΧΟΛΙΑ

ητική αξία, μόνο που διαταράσσονται με προσθήκες ονομάτων ή προσδιορισμών τους. Νομίζω ότι ο καλύτερος κατάλογος είναι των Νηρηίδων της Ιλιάδας (Σ 39-48), όπου ονομάζονται τριάντα τρεις Νύμφες (: αριθμός ιερός και σίγουρα πιο σω­ στός από αυτόν του Ησίοδου) από το πλήθος που ακολουθεί τη Θέτη. Ο κατάλογος αυτός είναι ένα ποιητικό αριστούργη­ μα, όπου γλώσσα και ποίηση έχουν ταυτιστεί. Σ τ η Θεογονία έχουμε πολλούς καταλόγους, μικρούς και μεγάλους, ονομά­ των με συνήθως προφανή ετυμολογική σημασία. Οι θεότητες που ακολουθούν, τερατικές οι πιο πολλές, έχουν έντονα μυητικό χαρακτήρα. Δεν απέχουν, νομίζω, πο­ λύ από τις μορφές που-υπάρχουν στο αιγυπτιακό Βιβλίο των νεκρών ή σε άλλα ανάλογα παλιά κείμενα. 58. στ. 295-305. Τυπικό παράδειγμα τέρατος, μια μικρο­ γραφία της βαβυλωνιακής Τιαμάτ. 59. στ. 304. είν Άρίμοισιν: Πρβλ. Ίλ. Β 783. Οι μεταγε­ νέστεροι τοποθετούσαν τον τόπο στη Μυσία ή τη Λυδία, ενώ άλλοι στη Λυκία ή την Κιλικία. 60. στ. 337-70. Το γένος της Τηθύος. 61. στ. 337-45. Κατάλογος 25 ποταμών. Είναι φανερό απ' τους αριθμούς ότι οι κατάλογοι αυτοί δεν έχουν τη συγκρό­ τηση του Ομηρικού των 33 Νηρηίδων. Οι ποταμοί, οι γιοι του Πόντου, συντηρούν τη ζωή. Δεν πρέπει να ξεχνάμε τον τε­ ράστιο ρόλο των ποταμιών στην αρχαϊκή ζωή. 62. στ. 338. Ηριδανός: Κατά το Στράβωνα, ο ποταμός αυτός δεν υπάρχει πουθενά' απαντά μόνο στη μυθολογία, και κυρίως στο μύθο των Αργοναυτών. Το όνομα είναι πιθα­ νώς ελληνικό. 63. στ. 346. Οι κόρες του Πόντου, οι Ναϊάδες, θεότητες των νερών, είναι κονροτρόφοι και από αυτές (κατά την αρ­ χαιότατη ιδέα) συλλαμβάνουν οι γυναίκες. Τα ονόματα είναι σαράντα (ιερός αριθμός) με ξεχωριστή (41η) τη Στύγα, αλλά οι Ωκεανίδες είναι τρις χίλιαι, δηλ. πάρα πολλές (μελεούνια, θα 'λεγε ένας λαϊκός άνθρωπος). Αυτές κουρίζουσι τους νέους, είναι δηλ. νεράιδες που τους ανατρέφουν. Αυτό, νομίζω, πρέ­ πει να το καταλάβουμε με μυητική έννοια, ότι δηλ. κατά τη μυητική μόνωση των νέων αυτές τους μυούν, όπως μύησαν τον Ησίοδο οι Μούσες. Τα ονόματα τους τα ξέρουν οι γειτο­ νικοί στον τοπο τους άνθρωποι, είναι δηλ. προσωπικά ή και

270

ΣΧΟΛΙΑ

μυστικά. 64. στ. 371-7, 378-82, 383-403, 404-410. Τα γένη της Θείας, του Κρείου, της Στύγας και του Κοίου. 65. στ. 390-8. Αναφορά στη Τιτανομαχία που θ' ακολου­ θήσει, αργότερα, στην αφήγηση. 66. στ. 411-52. 'Γμνος στην αρχέγονη θεά Εκάτη, που αργότερα έγινε δεύτερης σειράς θεότητα. Ο Ησίοδος την τιμάει ξεχωριστά, αντανακλώντας προφανώς θρησκευτική κατάσταση της εποχής του σ' ένα χώρο αγροτικής ζωής. Ο χαρακτήρας της Εκάτης είναι έντονα μυητικός. 67. στ. 453-506. Το γένος της Ρέας και του Κρόνου. Όπως παντού σχεδόν στο έργο, μόλο που ο χαρακτήρας του είναι πατριαρχικός, μένουν έντονα τα κυρίαρχα στοιχεία της «μητριαρχικής» μητέρας-θεάς. 68. στ. 467. παΓ
View more...

Comments

Copyright © 2017 KUPDF Inc.
SUPPORT KUPDF